Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ətrafında mövcud status-kvonun qəbuledilməzliyi ilə bağlı Azərbaycan tərəfinin nümayiş etdirdiyi mövqe bu gün beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən də qəbul edilir, dəstəklənir. Hesab edilir ki, status-kvonun davamı münaqişənin yenidən alovlanmasını qaçılmaz edir və bu hal bütün bölgə üçün ciddi təhdid yaradır.
Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan Avropa İttifaqının xarici məsələlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi, Avropa Komissiyasının vitse-prezidenti Federika Mogerini rəsmi İrəvanın diqqətinə yenidən çatdırıb ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı mövcud status-kvo davam edə bilməz. Ermənistanın xarici işlər naziri Edvard Nalbandyanla Brüsseldə keçirilən görüşdən sonra mətbuat konfransında Federika Mogerini vurğulayıb ki, bu münaqişə tez bir zamanda beynəlxalq hüquq çərçivəsində siyasi həllini tapmalıdır.
Federika Mogerininin bu fikirləri birbaşa Azərbaycanın mövqeyini əks etdirir. Çünki rəsmi Bakı da bildirir ki, status-kvonun davamı qəbuledilməzdir və məsələ tez bir zamanda siyasi həllini tapmasa, hərbi əməliyyatların yenilənməsi qaçılmaz olacaq. Bu mənada Qarabağ danışıqlarının artıq nəticə verən intensiv mərhələyə keçməsinin zəruriliyi əslində ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri tərəfindən də etiraf olunur. Minsk Qrupunun ABŞ-dan olan həmsədri Riçard Hoqland da bu günlərdə belə bir açıqlama ilə çıxış edib ki, Ermənistan - Azərbaycan təmas xəttində hərbi əməliyyatların başlamasının mümkünlüyü Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması üzrə bütün vasitəçiləri narahat edir. Eyni zamanda, amerikalı həmsədr problemi birdəfəlik həll etmək üçün ən yüksək səviyyədə ciddi danışıqların vaxtının çatdığını vurğulayıb. Bir daha qeyd edək ki, münaqişənin həllinə yönəlik nəticə verən danışıqların reallaşması Ermənistanın üzündən baş tutmur. Elə bu səbəbdən Azərbaycan tərəfi bəyan edir ki, ATƏT Minsk Qrupunun həmsədrləri Dağlıq Qarabağda qeyri-sabit status-kvonun dəyişdirilməsi ilə bağlı substantiv danışıqların davam etdirilməsinə çağırmalıdır. Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Hikmət Hacıyev bununla bağlı qeyd edir: "Hamıya yaxşı məlumdur ki, Azərbaycan heç vaxt öz ərazilərinin işğalı ilə barışmayacaq. Atəşkəs həll deyil və ola da bilməz. Davamlı sülh üçün Ermənistan silahlı qüvvələri Azərbaycanın işğal olunmuş torpaqlarından öz qoşunlarını çıxarmalıdır. ATƏT Minsk Qrupu Dağlıq Qarabağda qeyri-sabit status-kvonun dəyişdirilməsi ilə bağlı substantiv danışıqların davam etdirilməsinə çağırmalıdır". H.Hacıyev onu da qeyd edib ki, Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan torpaqlarında qeyri-leqal mövcudluğu atəşkəsin pozulmasının və gərginliyin əsas səbəbidir.
Hesab edilir ki, artıq həmsədrlər bu məqamı nəzərə almalıdır. Əks halda, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, məsələnin müharibə yolu ilə həlli qaçılmazdır. Əslində, indilikdə Ermənistan tərəfinin mövqeyi rəsmi İrəvanın hələ də danışıqlar prosesində konstruktiv mövqedən çıxış etmədiyini göstərir və bu hal da müharibəni daha sürətlə yaxınlaşdırır. Özü də bu proseslər o halda cərəyan edir ki, status-kvonun qəbuledilməzliyi dünya miqyasında açıq bəyan edilir. Bu da öz növbəsində o deməkdir ki, hərbi əməliyyatlar yenilənsə, bunun məsuliyyəti sırf Ermənistanın üzərinə düşəcək. Bunu rusiyalı ekspert Vladimir Suxov da təsdiq edir. Onun sözlərinə görə, müharibənin önlənməsi üçün Minsk Qrupunun həmsədrləri və beynəlxalq təşkilatlar aktiv səy göstərməlidir: "Bu istiqamətdə iş bütün səviyyələrdə davam etməlidir. Hesab olunur ki, bu vəziyyətdə tərəflər danışıqlar masasına qayıdacaq və dialoqu yeniləyəcək. Lakin bunun üçün Ermənistana müəyyən təzyiqlərin edilməsi də vacibdir. Bu olmadığı halda Ermənistan Qarabağ münaqişəsində danışıqlar masasına gəlməyəcək. Lakin bu elə ermənilərin özləri üçün yanlış addım sayılmalıdır. Çünki qeyri-konstruktiv yolu davam etdirmək münaqişənin gec-tez böyük müharibəyə çevrilməsinə gətirib çıxaracaq. Buna görə də prezident Serj Sarkisyanın öz xalqına başqa seçim təklif etməyinin vaxtı gəlib. Bu, Qarabağ münaqişəsinin nizama salınmasında mühüm addımlara getməkdir. Gecikmək Ermənistan üçün ölümü yaxınlaşdırır".
Bütün bunlar fonunda belə qənaətə gəlmək olar ki, Azərbaycan artıq Ermənistana konkret seçim üçün son imkanları təqdim edir: ya danışıqlar, ya da müharibə yolu ilə işğal altındakı ərazilərin azad edilməsi prosesinə başlanmalıdır. Səslənən fikirlərdən o da aydın görünür ki, beynəlxalq ictimaiyyətdə də Azərbaycanın bu mövqeyi dəstəklənir. Dünya da Qarabağ münaqişəsi ətrafında mövcud status-kvonun davamına qarşı çıxır. Bu mənada o da ekspertlər tərəfindən xüsusi vurğulanır ki, yaranmış durumda Azərbaycanın zəbt edilmiş əraziləri azad etmək üçün hərbi əməliyyatlara başlamasına dünya tam dəstək verəcək. Çünki Ermənistan Azərbaycanın ərazilərini dinc yolla azad etmək təklifinə müsbət yanaşmır və bu da status-kvonun davamına səbəb olur. Halbuki, status-kvonun dəyişməsinin zəruriliyi dünya ictimaiyyəti tərəfindən açıq şəkildə qabardılır.
Hələlik isə hadisələrin real axarı erməni tərəfinin qeyri-konstruktivliyi üzündən müharibənin istənilən an başlaya biləcəyini istisna etmir. Bunu hərbçi ekspert Üzeyir Cəfərov da "Amerikanın Səsi" radiosuna açıqlamasında təsdiq edir: "Baş verən hadisələr onu deməyə əsas verir ki, istənilən an döyüş əməliyyatları aktiv fazaya keçə bilər. Buna hər an hazır olmaq lazımdır. Azərbaycan Silahlı Qüvvələri onsuz da hazır vəziyyətdədir. Danışıqlar prosesinin bu qədər uzanması Azərbaycan tərəfinə sərf eləmir. İstənilən an əmr daxil ola bilər. Aydın məsələdir ki, qarşı tərəf müxtəlif dezinformasiyalar yayır. Bu sonuncu Azərbaycan-Türkiyə təlimlərinin Bakı yaxınlığında keçirilməsinə baxmayaraq, onlar qələmə verirdilər ki, guya Azərbaycan və Türkiyə cəbhə bölgəsinə qoşun toplayır. Onsuz da bizim cəbhə bölgəsində əməliyyatlar üçün nəzərdə tutulan həm şəxsi heyətimiz var, həm də texnikamız mövcuddur. Ona görə də arxadan hər hansı əlavə qüvvələrin gətirilməsinə heç bir halda ehtiyac yoxdur.
Biz bir ildən çox müddətdə gözləyirdik ki, Ermənistanla müəyyən bir predmet üzrə danışıqlar aparılacaq. Amma bunun şahidi olmadıq. Danışıqlar prosesinin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycanla Ermənistan ərazisində onlar müstəqilliyini əldə etdiyi vaxtda olan o sərhədlər bərpa olunmalıdır. Yəni Ermənistan Silahlı Qüvvələri qeyd-şərtsiz olaraq öz ərazilərinə çəkilməlidir. Ermənistan bunu yerinə yetirməyəcəksə, bu danışıqlar mənasız, status-kvonun bu vəziyyətdə qalmasına hesablanmış addımlar olacaq ki, Azərbaycan tərəfi heç bir halda bundan sonra dözmək fikrində deyil. Bunu ölkə rəhbərliyi də, silahlı qüvvələrin komanda heyəti də dəfələrlə bəyan edib ki, nəyin bahasına olursa-olsun, Azərbaycanın suverenliyi, ərazi bütövlüyü tam şəkildə bərpa edilməlidir. Bunun çıxış yolu beynəlxalq normaların yerinə yetirilməsidir. Ya sülh, ya müharibə".
Amma məsələnin daha bir maraqlı tərəfi odur ki, hərbi əməliyyatların yenilənməsinin Ermənistan üçün yeni böyük problemlərə yol açacağını düşmən ölkədə bəyan edənlərin sayı durmadan artır. "Aykakan Jamanak" qəzeti yazır ki, hərbi əməliyyatlarda Azərbaycanın üstünlüyü ötən ilin aprelində özünü göstərdi: "İndi də cəbhədə çoxsaylı itkilərin olması barədə məlumatlar yayılır. Hər halda, təşəbbüs indi Azərbaycan tərəfindədir. Bu ölkə uzun illərdir dəqiq proqram üzrə müharibəyə hazırlıq görür. Yeni silahlar alınması, hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində xeyli addımlar atıb. Ermənistanda isə indiki hakimiyyətin siyasəti ordunun tam dağılmasına gətirib çıxarıb. Ölkə iqtisadiyyatı elə bərbad durumdadır ki, müharibə aparmağa imkan vermir. Xaricdən gələn pullar da azalmaqda davam edir". Həqiqətən də iqtisadiyyatı bərbad olan Ermənistana xaricdən gələn vəsaitin də həcmində əhəmiyyətli dərəcədə azalma qeydə alınır. Hətta diaspordan gələn yardımlar da xeyli azalıb. Erməni siyasi şərhçi Musa Mikaelyan isə artıq diasporun Ermənistana maliyyə yardımı ayırmaqdan imtina etdiyini açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, diaspordan olan biznesmenlər Ermənistana investisiya yatırmaqdan imtina edir, həmçinin, pul ayırmırlar: "Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyanın "Təhlükəsizlik və inkişaf" şüarı artıq istehza doğurur. Bir neçə ildir ki, tədricən diasporun avans və krediti azalmaqdadır.
Bu situasiya deməyə əsas verir ki, Ermənistanı böyük fəlakət gözləyir". Belə vəziyyətdə "Vivendi Modus" mərkəzinin sədri, politoloq Ara Papyan diqqəti BŞ prezidenti Donald Trampın 2018-ci ildə Ermənistana ayrılan maliyyə yardımını 77 faiz azaltmasına yönəldir: "Amerika indiyə qədər ümid edirdi ki, pul verərək Ermənistanı demokratiya yoluna gətirə biləcək. Lakin artıq anlayır ki, bu mümkün deyil. Buna görə də bizə deyir: "Pulu mən verirəm, lakin siz Rusiyanın maraqlarına xidmət edirsiniz. İndi gedin, pulunuzu ruslar versin". Bundan başqa daha bir nümunə gətirim. Hakimiyyət ABŞ-a minnətdarlıq əlaməti olaraq, Ermənistanda Vudro Vilsona heykəl qoyulması ilə bağlı qərar qəbul etdi. Lakin indiyə qədər müxtəlif bəhanələrlə bu heykəlin qoyulmasına qarşı çıxırlar. Həqiqətdə isə bildirilir ki, "Vilsonun heykəlini qoysaq, ruslar bizdən inciyəcək". Papyan bildirir ki, bu durumda Ermənistan iqtisadiyyatının vəziyyəti daha da pisləşəcək: "Aydındır ki, pulların azalması, iqtisadi durumun pisləşməsi əlavə problemlərə yol açacaq. Məsələn, Qarabağa, ordunun saxlanmasına belə vəziyyətdə daha az vəsait ayrılacaq. Bu da münaqişəyə təsirsiz ötüşməyəcək". Bu mənada hesab edilir ki, Ermənistan üçün ən yaxşı çıxış yolu Azərbaycanla danışıqlara gəlmək, Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı status-kvonun dəyişməsi prosesinə başlamaqdır. Əvvəla, bunu Ermənistandan tək Azərbaycan yox, həm də beynəlxalq ictimaiyyət tələb edir. İkincisi, Qarabağ münaqişəsinin çözümü Ermənistanın üzləşdiyi sosial-iqtisadi problemlərin həllinə gətirib çıxaracaq. Üçüncüsü, belə halda Ermənistan onu bir dövlət olaraq tam çökdürəcək yeni Qarabağ müharibəsindən də qaçmaq imkanı qazanacaq. Hər halda, bütün bunları dəyərləndirmək üçün Ermənistanın az da olsa vaxtı var.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.