Azərbaycandan Avropaya daha çox həcmdə qaz nəql edilməsi məqsədilə daha bir marşrutun istifadəyə verilməsi yenidən gündəmə gətirilib. Söhbət "Azerbaijan-Georgia-Romanian Interconnector" (AGRI) adlanan layihədən gedir. Belə görünür ki, Avropanın qaza tələbinin yüksəlməsi fonunda AGRI layihəsinin reallaşması da qaçılmaz olacaq. Burada bir məqamı da qeyd edək ki, bu layihə təbii qazın mayeləşdirilmiş formada Avropaya çatdırılmasını nəzərdə tutur.
Proseslərin gedişi göstərir ki, TAP və TANAP-la yanaşı, Avropada AGRI-yə də böyük maraq var. Bunu Rumıniyanın Gürcüstandakı səfiri Radu Horumba da təsdiq edir. O, "Georgia Today" nəşrinə müsahibəsində bildirib ki, AGRI yalnız strateji düşüncə yox, həm də ilk növbədə kommersiya maraqları məsələsidir. Horumba tərəflərin artıq layihənin texniki-iqtisadi əsaslandırılmasını müzakirə etdiklərini və hazırda bu məsələnin hökumət səviyyəsində baxılmasına davam edildiyini vurğulayıb: "Tezliklə layihədə inkişafın ardını görəcəyik. Qeyd edək ki, hələ 2010-cu ilin aprelində Buxarestdə Azərbaycan, Gürcüstan və Rumıniya arasında AGRI layihəsinin reallaşması ilə bağlı "Qaz tədarükü sahəsində əməkdaşlıq haqqında" memorandum imzalanıb. Bu, hələ o vaxtlar Avropa ölkələrinə qaz tədarükü sahəsində yeni imkanların yaranmasından xəbər verirdi. O vaxtdan gündəmdə olan AGRI layihəsi Xəzər bölgəsində hasil edilən təbii qazın Azərbaycan və Gürcüstan ərazisindən nəql edilərək mayeləşdirilməsini, daha sonra Qara dəniz vasitəsilə Rumıniya və Macarıstana, potensial olaraq digər Avropa bazarlarına daşınmasını nəzərdə tutur.
Xatırladaq ki, bu fonda ötən il iyul ayında Bakıda SOCAR-la Rumıniyanın "Transgaz" şirkəti arasında Qarşılıqlı Anlaşma Memorandumu imzalanıb. Həmin sənədə əsasən, təbii qazın nəqli sahəsində əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi, AGRI layihəsi çərçivəsində maye qazın qəbulu üzrə potensial terminallar da daxil olmaqla, Rumıniya bazarına təbii və maye qaz tədarükü və treydinqi sahəsində əməkdaşlıq imkanlarının birgə öyrənilməsi kimi məsələlər nəzərdə tutulur. Bütün bunlar o deməkdir ki, AGRI layihəsi çərçivəsində Azərbaycan Avropaya maye qav nəqlində də maraqlıdır və bu proses ölkəmizə Avropada enerji mövqelərini daha da gücləndirməyə imkan verir. Düzdür, ölkəmiz üçün prioritet hazırda TAP və TANAP kimi layihələrdir. Amma ölkədə hasil edilən təbii qazın həcminin gedərək artması AGRI layihəsini aktuallaşdırır. Hazırda ölkəmizdə hasil olunan təbii qazın əsas hissəsi Xəzərin Azərbaycan sektorunda yerləşən "Şahdəniz" strukturundan əldə edilir. Yatağın ehtiyatları 1,2 trilyon kubmetr qaz və 240 milyon tondan artıq kondensat həcmində qiymətləndirilir. "Şahdəniz" yatağının işlənməsinin ikinci mərhələsi çərçivəsində hasil olunan qaza "Cənub Qaz Dəhlizi" layihəsi üçün əsas mənbə kimi baxılır. Amma karbohidrogen ehtiyatları 200 milyard kubmetr qaz və 40 milyon ton kondensat həcmində qiymətləndirilən "Ümid", 400 milyard kubmetr qaz və 80 milyon ton kondensat ehtiyatına malik "Babək" strukturlarından da hasilatın bir hissəsinin məhz ixraca yönəldilməsi nəzərdə tutulur. Buraya "Abşeron" yatağındakı 350 milyard kubmetr qaz və 45 milyon ton kondensatı, "Naxçıvan" perspektiv strukturundakı 300 milyard kubmetr qaz, 40 milyon ton kondensatı, "Azəri-Çıraq-Günəşli" yataqlar blokunun dərinlikdə yerləşən 360 milyard kubmetr qaz ehtiyatını da əlavə etmək lazım gəlir. Ümumiyyətlə, aparılan hesablamalara görə, Azərbaycan ərazisi ilə 2020-2025-ci illərdə 50-55 milyard kubmetr həcmində qazın nəql olunacağı gözlənir. Nəql olunacaq təbii qaz mənbələrinə tək ölkəmizin ehtiyatları deyil, qonşu ölkələr - Türkmənistan və Qazaxıstandan tranzitlə göndərilməsi nəzərdə tutulan qaz da daxildir. Burada Azərbaycan və Türkmənistan arasında "Transxəzər" qaz kəmərinin gözlənilən tikintisi də xüsusi olaraq qabardılır. Hazırda bu kəmərin həyata keçməsinə Avropada böyük maraq nümayiş olunur. İran qazının da Azərbaycan üzərindən nəqli gedərək aktuallaşır. Məhz belə şəraitdə AGRI layihəsinin də tezliklə reallaşması tamamilə mümkün sayılır. Çəkilişi gələn il başa çatacaq TANAP-ın istismara verilməsindən sonra AGRI layihəsinin aktuallaşması tamamilə gözlənilən sayılır. Xatırladaq ki, TANAP layihəsi ilə Azərbaycanda hasil olunan təbii qaz Gürcüstandan keçərək Türkiyə vasitəsilə Avropaya nəql olunacaq. Bu, Azərbaycan, Türkiyə və Avropa üçün böyük önəm daşıyır. "Şahdəniz-2" layihəsi çərçivəsində Azərbaycandan ildə 16 milyard kubmetr qaz Türkiyəyə nəql olunacaq, bunun 6 milyard kubmetri qardaş ölkənin istifadəsinə veriləcək, 10 milyard kubmetri isə Avropaya ixrac ediləcək. Daha sonra bu həcm iki dəfəyədək artırılacaq. Paralel olaraq AGRI layihəsinin istifadəyə verilməsi isə Azərbaycandan Avropaya daha çox qazın nəqlinə imkan verəcək.
Tahir TAĞIYEV
