Təbii qaza olan ehtiyacının ödənilməsində Türkiyənin xüsusi diqqət mərkəzində yer alan ölkə qismində hazırda Azərbaycan çıxış etməkdədir. Proseslərin gedişi göstərir ki, yaxın tezlikdə Azərbaycan Türkiyənin enerji bazarında həlledici mövqe sahibinə çevriləcək. Belə ki, Türkiyə təbii qaza olan ehtiyacının ödənilməsində əsas payı Azərbaycandan idxal etdiyi mavi yanacağa ayırmağa hazırlaşır.
Bu arada qeyd edək ki, Türkiyə xaricdən idxal etdiyi neftə və qaza görə ildə təxminən 60 milyard dollar ödəyir. Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesablamalarında deyilir ki, Türkiyə 2017-ci ildə neft-qaz idxalına görə daha çox vəsait ödəməli olacaq. Ekspertlərin qənaətinə görə, Türkiyənin neftə və qaza olan tələbatını ödəmək üçün hər il bu qədər böyük vəsait xərcləməsində idxal olunan təbii qazın da payı yüksəkdir. Hazırda Türkiyə qaza olan tələbatını əsasən Rusiya, İran və Azərbaycandan mavi yanacaq idxalı hesabına ödəyir. İran Türkiyəyə qazı ən baha, Azərbaycan isə ən ucuz satan ölkədir. Digər tərəfdən, İranla Türkiyə arasında qazın qiymətinə görə hələ də ziddiyyətlər var. Rusiya da cari il ərzində Türkiyəyə satılan qazın qiymətində artğımların olmasını istisna etmir. Məhz bu şəraitdə Türkiyə əsas diqqəti Azərbaycana yönəldir və ölkəmizdən mümkün qədər daha çox qaz alınmasının maraq dairəsində olduğunu açıq bəyan edir.
Hazırda Ankaranın qeyd olunan xüsusda maraq dairəsində yer alan başlıca məsələlərdən biri TANAP kəməri ilə ölkəmizdən Türkiyəyə satılan qazın həcmində böyük artımalara nail olmaqdır. Bu arada bəlli olub ki, TANAP Türkiyənin qarşıdakı dövrdə əlavə 15 milyard kubmetr Azərbaycan qazını ala biləcəyi ölçüdə inşa olunur. TANAP-ın baş direktoru Saltuk Düzyol bildirib ki, TANAP Bakıdan İtaliyaya qədər uzanan 3 min 500 kilometrlik "Cənub Qaz Dəhlizi" boru kəməri zəncirinin orta halqasını təşkil edir: "Azərbaycanın "Şahdəniz-2" yatağına qoyulacaq sərmayə ilə birgə "Cənub Qaz Dəhlizi"nin ümumi dəyəri 40 milyard dollardır. TANAP layihəsinin icrası bir-biri ilə paralel həyata keçirilən digər layihələrin icrası ilə bağlıdır. TANAP-ın "Cənub Qaz Dəhlizi" boru kəməri zəncirinin tam ortasında yerləşməsi bu layihənin mühüm əhəmiyyətə malik olduğunu göstərir. "Cənub Qaz Dəhlizi"nin seqmentlərini təşkil edən layihələr arasında ən uzun məsafə məhz Türkiyədən keçir və TANAP-ın diametri digərlərindən daha böyükdür. TANAP istər Türkiyənin qarşıdakı illərdə təbii qaza olan ehtiyacının qarşılanması üçün əhəmiyyətli bir infrastrukturun yaradılması, istərsə də Azərbaycanın uzunmüddətli strateji planlarına xidmət edəcək şəkildə böyük diametrdə inşa edilir. Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinin mövcud tutumu 48 düym diametrədək genişləndirilir, TAP kəməri də 48 düym diametrdə inşa edilir. TANAP-ın Türkiyə-Gürcüstan sərhədindən başlayaraq Türkiyənin ilk qazı alacağı çıxış nöqtəsinə, yəni Əskişəhərə qədər olan hissəsi 56 düym inşa olunur. Əskişəhərdən Türkiyə-Yunanıstan sərhədinə qədər olan hissə isə 48 düym diametrdə tikilir. Çünki Türkiyənin qazı Əskişəhirdə aldıqdan sonra qalan həcmin Qərbə daşınması üçün 48 düymlük boru kəməri bəs edir. TANAP-ın 56 düymlük hissəsi isə Azərbaycanda istehsal imkanlarından asılı olaraq Türkiyənin qarşıdakı dövrdə, əgər istəyərsə, əlavə 15 milyard kubmetr qazı ala bilməsini təmin etmək üçündür".
Qeyd edək ki, Türkiyə Azərbaycandan ildə 6 milyard kubmetr qaz alır. Azərbaycanın 2018-ci ildən etibarən TANAP kəməri vasitəsilə Türkiyəyə əlavə 10 milyard kubmetr qaz satması gözlənir. Amma TANAP-ın inşa prosesi göstərir ki, Ankara bu kəmərlə Azərbaycandan əlavə 15 milyard kubmetr qaz almağa hazırdır. Elə TANAP-ın davamı olan TAP-ın inşasına qədər Türkiyə Azərbaycandan daha böyük həcmdə qaz almaqda maraqlı olduğunu gizlətmir. TANAP buna imkan verir. Xatırladaq ki, TANAP-ın investisiya dəyəri 8,5 milyard dollardır. Onu da bildirək ki, TANAP-ın Əskişəhərə qədər olan hissəsinin 2018-ci ilin ortasında istismara verilməsi nəzərdə tutulur. Boru kəmərinin ilkin ötürücülük qabiliyyəti 16 milyard kubmetrdir və sonradan bu həcmin 31 milyard kubmetrədək artırılması imkanı var. Türkmənistan qazının Azərbaycan üzərindən nəqli həyata keçəcəyi təqdirdə isə ölkəmizdən Ankaranın alacağı qazın həcminin daha da artması gözlənir. Bu halda Azərbaycanın əsas tranzit ölkə qismində də Türkiyənin enerji bazarında mövqelərinin daha güclü hala gəlməsi gözlənir.
Tahir TAĞIYEV