Məlum olduğu kimi, Türkiyə ilə Rusiya arasında İstanbulda "Türk axını" layihəsi imzalanıb. Rusiya-Türkiyə Hökumətlərarası Komissiyasının iclasından sonra Rusiyanın energetika naziri Aleksandr Novak bildirib ki, "Türk axını"nın çəkilişinə başlanması üçün bütün zəruri rəsmi icazələr alınıb. Onun sözlərinə görə, icazələrin əldə edilməsi üçün Türkiyə və Rusiya arasında konstruktiv dialoq aparılır və Türkiyə tərəfi beynəlxalq hüquqi normaları çərçivəsində şirkətlərə bu icazələri verəcək.
Türkiyənin iqtisadiyyat naziri Nihat Zeybekçi də layihə üçün icazələrin alınması ilə bağlı problem görmədiyini deyib. Bundan əlavə bəlli olub ki, Rusiyanın "Qazprom" və Türkiyənin BOTAŞ şirkətləri "Türk axını" layihəsinə yeni iştirakçılar cəlb edə bilər. Bununla əlaqədar Rusiya və Türkiyə hökumətləri arasında müvafiq sənəd imzalanıb. Sənədə əsasən, kəmərin quru sahəsi ilə çəkilən ikinci hissəsinin və dəniz sahəsinin inşası üçün Rusiya tərəfinin razılığı əsasında yeni iştirakçılar cəlb oluna bilər. Bu iştirakçıların layihədəki payları nizamnamə kapitalına uyğun olaraq bölüşdürüləcək. Xatırladaq ki, "Türk axını" layihəsi Qara dənizin alt hissəsi ilə iki magistral qaz kəmərinin çəkilişini nəzərdə tutur. Xətlərin biri ilə qaz Türkiyəyə, digəri ilə tranzitlə Avropaya ötürüləcək. Layihənin 2019-cu ilin sonuna qədər tamamlanması planlaşdırılır.
Bundan başqa, Rusiya və Türkiyə "Türk axını" layihəsinin müzakirəsi çərçivəsində qaz qiymətlərində güzəştlə də bağlı razılığa gəlib. Rusiya prezidenti Vladimir Putin bununla bağlı bildirib: "Biz "Türk axını" layihəsi və əməkdaşlığın genişləndirilməsi çərçivəsində, o cümlədən qaz qiymətlərində güzəştləri təmin etmək barədə razılığa gəlmişik". Qeyd edək ki, Rusiyanın dövlət başçısı Türkiyə üçün qaz endirimi ilə bağlı "Qazprom" şirkətinə müvafiq tapşırıqlar verib. Ekspertlər hesab edir ki, Rusiya bununla Türkiyənin qaz bazarında daha üstün mövqeyə nail olmağa çalışır. Bu vəziyyətin Türikyəyə qaz satan Azərbaycan və İrana hansı təsir göstərəcəyi isə xüsusi maraq doğurur. Hesab olunur ki, əslində, bu vəziyyət daha çox İran üçün təhdid yaradacaq. Çünki İran Türikyəyə qazı yüksək qiymətə satır. Türkiyənin ən ucuz qaz aldığı ölkə isə Azərbaycandır. Rusiya nə qədər güzəştə getsə də, Azərbaycan yenə Türkiyəyə ən ucuz qaz satan ölkə olacaq. Bu da Türkiyə qaz bazarında Azərbaycanın əsas oyunçu olaraq qalacağını göstərir. Digər tərəfdən Azərbaycanın iştirakı ilə həyata keçirilən TANAP və TAP layihələri də "Türk axını"ndan daha üstün mövqeyə malikdir. Bu hal isə Avropa bazarında da Azərbaycanın mövqelərini möhkəmləndirir. Çünki "Türk axını"nın Avropaya qədər uzanmasının özü hələ ciddi sual altındadır. Neft Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri İlham Şaban da məsələni bu rakursdan şərh edir: "Türkiyə və Rusiya arasında "Türk axını" ilə bağlı imzalanmış hökumətlərarası sazişə əsasən, 2 boru kəmərinin tikintisi nəzərdə tutulur. 15,75 milyard kubmetrlik olan kəmərlərdən biri Türkiyə bazarına, digəri isə Türkiyə üzərindən keçməklə Avropaya istiqamət götürməlidir. İkinci boru kəməri üzrə bir çox detallar sənəddə öz əksini tapmayıb. Birinci boru kəməri üzrə bildirilirsə ki, quru hissəsinin sahibi türk şirkətidir, ikinci haqda hələ ortaq fikir yoxdur".
Ekspert bildirir ki, Rusiya tərəfi hansısa birgə şirkətin və ya əməliyyat şirkətinin yaradılacağını istisna edir: "Ona görə ki, ikinci boru kəməri yalnız o zaman reallaşa bilər ki, Rusiya Avropa Komissiyası ilə tam razılığa gəlsin. Bu isə Ukraynadan tranzit, "Şimal Axını-2" kimi layihələrin müzakirəsindən keçir. Yəni konsensusun necə əldə edilməsi Türkiyə üzərindən keçəcək borunun taleyində əks olunacaq. Ona görə də "Türk axını" layihəsinin "Cənub Qaz Dəhlizi" layihəsinə birbaşa hansısa təsirini qabartmaq düzgün olmazdı". Onun sözlərinə görə, Türkiyə bazarına "Türk axını" ilə faktiki olaraq 2020-ci ildə hazırda Transbalkan boru xəttilə nəql edilən rus qazından 1,5-2 milyard kubmetr çox qazın daxil olması planlaşdırılır: "Bu elə də böyük həcm deyil, ancaq bir faktoru nəzərə almaq lazımdır ki, Rusiya qazının qiyməti Azərbaycan qazının həm regiondakı, həm də xarici bazarlardakı qiymətinin formalaşmasına ciddi təsir edən amillərdən biridir. Rusiyanı Qərb zaman-zaman dempinq siyasəti yürütməkdə, qazdan siyasi alət kimi istifadədə günahlandırır.
"Gazprom şirkəti 2016-cı ildə ABŞ-ın Avropa bazarına maye qaz ixracını əngəlləmək üçün artıq özünün boru kəməri ilə satdığı qazın qiymətini Qərbi Avropa ölkələri üçün kəskin ucuzlaşdırıb. Məsələn, cari ilin avqustunda Almaniyaya qazın hər 1000 kubmetrini 150 dollardan satıb. Yəni Rusiya bazarlar uğrunda mübarizədə özünün imkanlarını nəzərə alaraq, bəzən müəyyən zaman çərçivəsində, hətta maya dəyərindən aşağı belə, qaz satmağa gedir. Belə risqli faktorları Xəzər hövzəsindən 3500 km uzaqlıqda yerləşən bazarlara qaz çıxaran şirkətlər daim nəzərə almalıdır". Lakin yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Avropa Türkiyə üzərindən Rusiya qazını almağa tələsmir, əvəzində Azərbaycanla əməkdaşlığı genişləndirir. Bu isə ölkəmizin Avropa bazarlarında mövqeyini daha da gücləndirir.
Nahid SALAYEV
