Son səkkiz il ərzində ilk dəfə olaraq neft istehsalının azaldılması barədə OPEK üzvlərinin Əlcəzairdə əldə etdiyi razılaşma dünyada bu məhsulun qiymətini sürətlə artırmaqdadır. Qeyd edək ki, razılıq Azərbaycan neftini də sürətlə bahalaşdırır. Son məlumatlara görə, Azərbaycanın dünya bazarına çıxararaq satdığı "Azeri LT CIF" markalı xam neftin bir barrelinin qiyməti 3,15 dollar və yaxud 6,72% artıb. Nəticədə "Azeri LT CIF" markalı neftin bir barrelinin qiyməti 50,04 dollara bərabər olub.
Neft bazarında bahalaşmanın bundan sonra davam etməsi isə istisna olunmur. Bunun ümdə səbəblərindən biri ABŞ və Səudiyyə Ərəbistanı arasında yaşanan ziddiyyətdir. Sirr deyil ki, bu vaxta qədər ABŞ məhz Səudiyyə Ərəbistanı vasitəsilə OPEK-ə təsir göstərə bilirdi. Elə neftin indiyə qədər aşağı qiymətdə qalmasına da Səudiyyə Ərəbistanının addımları əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdi. Amma belə görünür ki, Səudiyyə Ərəbistanı və ABŞ bundan sonra bəlkə də bir-birinə düşmən mövqedə olacaq. Əsas səbəb odur ki, ABŞ Konqresi, prezidentin vetosuna baxmayaraq, 11 sentyabr teraktlarında həlak olanların ailələrinin Səudiyyə Ərəbistanına qarşı iddia qaldırmasına icazə verib. Xatırladaq ki, ABŞ prezidenti Barak Obamanın ötən həftə veto qoyaraq Konqresə geri göndərdiyi və Səudiyyə Ərəbistanına qarşı 11 sentyabr hücumlarına görə məhkəmə iddiası qaldırılmasına imkan verən qanun layihəsi Senatda yenidən qəbul edilib. Senatın 97 üzvü "Terrorizmin Sponsorlarına Qarşı Ədalət Aktı" qanun layihəsini dəstəkləyib. Yalnız 1 senator qanun layihəsinin əleyhinə çıxıb. Qanun layihəsi ABŞ Konqresinin Nümayəndələr Palatasında da səsvermədən keçib. Nümayəndələr Palatasının üçdə iki hissəsi qanun layihəsini dəstəklədiyindən, Barak Obama veto hüququndan istifadə edə bilməz. Bununla da Obama 8 illik prezidentliyi dövründə ilk dəfə ABŞ Konqresindən gələn bir qanun layihəsinə veto qoya bilməyib.
Qeyd edək ki, Obama Konqresə göndərdiyi veto məktubunda 11 sentyabr qurbanlarının ailələrinin acısını anladığını vurğulayaraq, qanunun çıxmasını maraqla gözləyən amerikalı ailələrə "Sizi anlayıram" mesajı verib. ABŞ-ın 11 sentyabrdan sonra dünyanın bir çox yerində terrora qarşı mübarizə apardığını vurğulayan Obama xarici dövlətin Amerika məhkəmələrində toxunulmazlığını ləğv edəcək bu cür qanunun Amerikanın maraqlarına zərbə vuracağını bildirib. Sözügedən qanun layihəsi hələ ilk dəfə gündəmə gələndə Səudiyyə Ərəbistanı ABŞ-ı bu ölkədəki 750 milyard dollarlıq istiqrazlarını açıq satışa çıxaracağı ilə təhdid edib. Hazırda isə Səudiyyə Ərəbistanı bu təhdidi yenidən səsləndirib. 750 milyard dollarlıq istiqrazlarının açıq satışa çıxarılması ABŞ qiymətli kağızlar bazarına böyük zərbə olmaqla yanaşı, dolları da kəskin ucuzlaşdıra bilər. Ucuzlaşan dollar isə, öz növbəsində, nefti də yenidən bahalaşdıracaq.
Bundan başqa , Səudiyyə Ərəbistanına qarşı kompensasiya iddiası qaldırılarsa, bu, ölkənin aktivləri və valyuta ehtiyatlarının dondurulması ilə də nəticələnə bilər. İddialar səbəbindən, həmçinin, Səudiyyə Ərəbistanı büdcə kəsirini örtmək üçün avrobond yerləşdirə bilməz. Bu da Səudiyyə Ərəbistanının onsuz da çətin olan maliyyə vəziyyətini bir qədər də çətinləşdirərək devalvasiya ehtimallarını gücləndirir. Bu arada treyderlərin Səudiyyə Ərəbistanının milli valyutasını - rialı devalvasiya edəcəyi ilə bağlı gözləntiləri rekord həddə çatıb. Həqiqətən də, rialın uzunmüddətli məzənnəsi ilə bağlı kontraktlar onun "üzən məzənnə"yə keçəcəyini göstərir. Belə ki, ölkənin maliyyə göstəriciləri də bunu deməyə əsas verir. Qeyd edək ki, 2016-cı ildə Səudiyyə Ərəbistanının büdcə kəsiri ÜDM-in 14%-nə və ya 90 milyard dollara çatıb. Treyderlər çoxdan hökumətin "üzən məzənnə"yə keçməsini gözləsələr də, hökumət külli miqdarda vəsait xərcləyərək rialın məzənnəsini qoruyub saxlayır. Belə ki, son 24 ayda ölkənin valyuta ehtiyatları 185 milyard dollar və ya 25% azalaraq 555 milyard dollara kimi geriləyib. Fond birjası indeksi isə son iki gündə 10% dəyər itirib. Bütün bunlara görə Səudiyyə Ərəbistanı həm də ABŞ-ı ittiham edir. Belə vəziyyətdə artıq Səudiyyə Ərəbistanı da neftin qiymətinin yüksəlməsində olduqca maraqlı tərəf kimi çıxış edir və ABŞ-la hansısa sövdələşməyə getmək istəmir. Ekspertlər bunun nəticəsində ABŞ-ın OPEK-ə təsir imkanlarının azalacağını düşünür. Nəticədə OPEK-in bazarlara təsir imkanlarının artması qaçılmaz sayılır. Hətta ABŞ şist neft hasilatını artırsa belə, bazarlarda qiymət yüksəlişinin qarşısını ala bilməyəcək. Bu mənada neftin qiymətində yeni yüksəlişlər qaçılmaz sayılır.
Tahir TAĞIYEV
