Sultan I Mustafa xan Osmanlı sultanlarının on beşincisi, İslam xəlifələrinin səksənincisidir. Sultan I Mustafa xan 1591-ci ildə Manisada anadan olub. Atası Sultan III Məhməd xan, anası Xəndan sultandır. Hər bir şahzadə kimi, Mustafa xan da zamanın tanınan alimlərindən təhsil alıb. Böyük qardaşı I Əhməd xanın vəfatından sonra 1617-ci il noyabr ayının 22-də əkbəriyyət qaydasına görə, yəni xanədanın ən yaşlı mənsubu olaraq taxta çıxarılıb.
Sultan I Mustafa xan dövlət məsələlərilə maraqlanmadığını ifadə edərək səltənəti qəbul etmədisə də, bu hal dövlət ərkanı tərəfindən nəzərə alınmadı. Ancaq çox keçmədən sultanın dövlət işlərilə maraqlanmaması və işlərin qarışması ilə vəziyyətin belə davam edə bilməyəcəyini anlayan dövlət adamları 1618-ci il fevral ayının 26-da Sultan I Mustafa xanı taxtdan endirib yerinə gənc Osmanı taxta çıxarıblar.
Sultan I Mustafa xanın ilk hökmdarlığı 3 ay 10 gün sürüb, düşüncəsi qəbulolunmaz hala gəldiyinə görə Dar-üs-saade ağası Mustafa ağanın sədarət kaymakamı, şeyxülislam və digər dövlət adamlarının xəbərdarlığı üzərinə Sultan Əhmədin hələ 14 yaşında olan böyük oğlu Osman xan 1618-ci il fevral ayının 26-da hökmdar elan edilib.
Səlahiyyətli üləma o zaman yaranan qarışıqlıqlardan istifadə edərək saraya girməyə qərar verir. Saray əsgərlərinin qarşılıq verəcəklərini anlayan üləma ehtiyatla hərəkət edir. Aralarında şəhər əhalisi də olduğu halda sarayın böyük qapısından içəri girir. Sonra "vəziri-əzəmi çağırın" deyə orta qapıdan keçib Divani-hümayunun qarşısına gəlir və "Sultan Mustafanı istəyirik" deyə bağırmağa başlayırlar. Onlar sarayın üçüncü qapısından içəri girib Mustafanı axtararkən Hasoda oğlanlarından birinin işarəsilə hökmdar qadın və cariyələrin olduğu qadınlar otağına tərəf gedirlər. Bu otağın qapısı içəridən bağlı olduğuna görə binanın günbəzinə çıxırlar. Sultan Mustafanın olduğu yeri öyrəndikdə isə günbəzi yırtaraq aşağı enirlər və onun bir minbərin üstündə oturduğunu, iki cariyənin isə ayaq üstə durduğunu gördükdə onun qarşısında əyilərək: "Padşahım, taşrada əsgər sizi gözləyir" - deyirlər. Bundan çox təsirlənən Mustafa xan bunlara cavab verməyərək su istəyir, günbəzdən ona su endirirlər və köhnə sarayda olan validəsinə şad xəbər göndərirlər. Sultan Mustafa xanı günbəzdən çıxarıb ərz otağına aparırlar.
Əsgərin Bab-üs-saadədən içəri girdiyi xəbərini alan Sultan Osman harəm dairəsinə girib vəziri-əzəm Dilavər paşa ilə Qızlarağası Süleymanı çölə göndərərək ocaqlılara təslim edir. Ocaqlılar da özlərinə təslim edilənlərin hər ikisini parçalayırlar. Üləma "Padşah istədiyinizi verdi, daha kimi istərsəniz alaq" - deyirlərsə də, "Biz istədiyimiz padşahı tapdıq" - deyərək qəbul etmirlər.
Əsgər I Mustafanı ərz otağından Divani-hümayuna aparıb əvvəl üləmaya beyət etmələrini təklif edirsə də onlar:"Padşahımız Sultan Osman xan sizə salam etdi, "istədiklərindən ikisini verdim, digərlərini də verim" dedi. Biz zamin duraq, Sultan Mustafanı buraxın, yoxsa peşman olarsınız" - deyirlərsə də, əsgərlər: "Bu söz əvvəldən verilməli idi" - deyir və üləmaya qılınc çəkərək şüuru yerində olmayan I Mustafa xana beyət etdirirlər.
Ocaqlılar Sultan I Mustafa xanı oradan alıb əl ilə çəkilən bir xəstə arabasına mindirərək köhnə saraya aparırlar. Rəcəb ayının səkkizinci cümə gecəsi Sultan I Mustafa xan orta camiyə gətirilir. Orta camidə o, əl qaldırıb dua edir və: "Ey padşahlar padşahı, ricam odur ki, mənə zülm edən Sultan Osman xanı bu məsciddə görüm" - deyir. Sultan II Mustafa xanı taxta çıxaranlar cülüs şükrü olaraq həbsxanaları boşaldırlar və bəzi dövlət adamlarının evlərini dağıdıb talayırlar.
Sultan Osman xan I Mustafaya beyət edildiyini eşitdikdə Dilavər paşanın yerinə ikinci dəfə vəziri-əzəm təyin etdiyi Hüseyn paşanı yanına alaraq digərlərinin evlərinə getmələrinə icazə verir və Hüseyn paşa və Bostançı başı Pir Məhməd ağa ilə birlikdə görəcəyi işləri müzakirə edir. O, "Öz-özümüzə inadımızla təcili bir iş gördük. İndi tədbir nədir, nə deyərsiniz?" - deyincə, Hüseyn paşa ilə Bostançı başı özlərinin ağa qapısına getmələrini təklif edirlər. Özü Üsküdara keçib Bursaya getmək istəyir. Hüseyn paşa ağa qapısına getməyi uyğun görür. Zatən üsyanı təşkil edənlər hər ehtimalı nəzərə alıb qarşıya keçmək üçün İstanbul tərəfində heç bir qayıq buraxmamışdılar. Buna görə Sultan Osman xan namaz qıldıqdan sonra ağa qapısına gedir.
Yeniçəri ağası Əli ağa işin pulla həll edilə biləcəyini söyləyir və əsgər arasına gəlib başçılarla görüşdükdə: "Sultan Osman qapıya qədər gəldi, ocağınıza sığındı" - deyərək vəd olunan inam təklifini edər-etməz, zavallı ağanı bir həmlədə parçalayırlar. Sonra II Osmanı ağa qapısında gizləndiyi yerdən çıxarırlar və onu pərişan bir halda ata mindirib Orta camiyə aparırlar, onun son vəziri-əzəmi Hüseyn paşanı isə yolda öldürürlər. Sultan II Osman xan Hüseyn paşanın ölüsünü gördükdə ağlayaraq: "Bu məzlumun günahı yox idi. O hər zaman qul haqqında mənə yaxşılıqlar söyləyərdi. Əgər onun sözü ilə oturub-dursaydım, başıma bu hadisə gəlməzdi" - deyir...
Sultan II Osman xan Orta camiyə aparılarkən sağdan, soldan təhqirlərə və təzyiqlərə məruz qalır. Zamanında qul tayfası etibar görməyib ərəblərlə bostançılara artıq üz verildiyinə görə bunların bəziləri: "Osman Çələbi meyxanaları basıb yeniçəri və sipahini daş gəmisinə qoyub dənizə atmaq olarmı"- deyirlər. Yaranan vəziyyətdə Sultan II Osman xanı müxtəlif həqarətlərlə Orta camiyə aparıb nəzarət altına alırlar.
Yeniçərilər II Osman xanın həyatına toxunulmayaraq sarayda qəfəs həyatı yaşamasını istəyirlər. Bu zaman Sultan I Mustafa xan validəsinin işarəsi ilə Davud paşanı vəziri-əzəm təyin edir. Davud paşa Sultan I Mustafa xanın bacısının həyat yoldaşı idi. Cinnet halında olan Sultan I Mustafa xan bir dəfə caminin mehrabında oturduğu zaman kiçik bir gurultu eşitdikdə tez ayağa qalxıb pəncərəyə tərəf qaçıh. Onun bu halını görən II Osman xan: "Padşah etdiyiniz bu adam bu dövlətin dağılmasına səbəb olar. Siz öz ocağınızı söndürürsünüz..." kimi sözlərlə yeniçəri və sipahiləri ikna etmək istəyir, yalvarır və başı açıq ağlamağa başlayaraq Ocaq ağalarına: "Bilmədən sizə cəfa etdimsə məni bağışlayın, siz etməyin, dünən mən padşahi-cahan idim, indi üryan qaldım. Mərhəmət edib halımdan ibrət alın. Dünya sizə qalmaz. Hansı padşahın qulları bu xəyanəti padşahlarına qarşı etdilər?" - deyə onları mərhəmətə təhrik etmək istəyirsə də, özünə qarşı olan ümumi fikir səbəbilə bu sözlərin heç bir təsiri olmur. Bu zaman paşanın işarəsilə cəbhəçibaşı Osman xanı boğmaq üçün kəmənd atır, lakin keçmiş hökmdar kəməndi tutur və ağalar cəbhəçibaşına: "Nə edirsən? Çöldən eşidilərsə iş əksinə dönər" - deyərək onu yox edir. Yeniçərilər və ağalardan başqa kimsə Osman xanın öldürülməsini istəmirdi. Sultan Mustafanın validəsi isə gizlicə Ocaq ağalarına: "Siz bilməzsiniz bu nə ilandır, burdan sağ qurtulursa bizdən və sizdən kimsəni sağ buraxmaz" - deyə ağaları Osman xanın əleyhinə təhrik edir. Orta camidə Davud paşanın əmrilə II Osman xanı boğmaq üçün cəbhəçibaşı bir neçə dəfə kəmənd atırsa da, bəzi ağalarla onun mühafizəsi üçün məmur edilən Haseki Məhməd ağa kəməndi yox edir. Hətta Osman xan həyatına qəsd edən Davud paşaya: "Ey zalım, mən sənə nə etdim? İki dəfə səni əfv edib öldürtmədim. Sənin mənə olan qədrin budurmu?" - deyə bağırır və Ocaq ağalarına dönərək: "Bu adam məni sağ qoymaz" - deyincə onlar onu sakitləşdirib təsəlli verirlər.
O gündən sonra Sultan I Mustafa xan saraya gətirilir. Sultan II Osman xanın mühafizəsi üçün orada Haseki Məhmədi buraxırlar. Davud paşa Sultan I Mustafa xanı saraya apardıqdan sonra Orta camiyə qayıdıb yeniçəri ağası təyin edilən Dərviş ağa ilə birlikdə Sultan II Osman xanı bir arabada Yeddiqülləyə aparırlar. Sultan II Osman xan Yeddiqülləyə aparıldığı zaman onların məqsədlərini anladıqda: "Qardaşlarım, ocağınıza gəldim, məni Yeddiqülləyə aparmayın. Qoyun mən Sultan Mustafanın məqamında məhbus olum, padşahınız mübarək olsun" - dediyi zaman ona həyatına toxunulmayacağına dair söz verirlər. Yeddiqülləyə aparılan II Osman xanla birlikdə vəziri-əzəm Davud paşa və kəndxudası Ömər ağa da orada qalır. Məqsəd məlum idi. Cəbhəçibaşı kəmənd atıb onu boğmaq istəyirsə də, III Osman xan güclü olduğuna görə bunlarla uzun-uzadı boğuşur. Aralarından biri Osmanın kürəyinə balta ilə vuraraq onu yerə yıxır və nəhayət Subaşı kəndxudası onu qətl edir. Sonrakı gün onun cəsədini Yeni Saraya aparıb böyük bir mərasimlə atasının türbəsində dəfn edirlər.
Anadoludakı üsyanlar və gənc Osmanın qətl edilməsi hadisəsinə adı qarışan əsgərlər xalq içərisində qazandıqları nifrəti silmək üçün bir divan iclası zamanı üsyan edərək Sultan II Osman xanın qatillərinin tapılmasını istəyirlər. Nəticədə, Qara Davud paşa və Qələndəroğlu adında biri yaxalanaraq edam edilir.
Digər tərəfdən, Osmanlı dövlətinin içərisində çıxan daxili qarışıqlıqlardan istifadə etmək istəyən Polşa kazakları daha əvvəl imzalanan müqavilənin şərtlərinə uymayaraq "şayka" adı verilən 150-yə yaxın gəmi ilə Osmanlı sahillərinə hücum edir. Kazaklara qarşı göndərilən Qara dəniz sərdarı Rəcəb paşa kazakları təqib edərək Kilqra qarşısında bir çox gəmini batırdır və 21 gəmini ələ keçirərək beş min əsirlə İstanbula dönür.
İstanbulda baş verən qarışıqlıqlar və Anadoluda meydana gələn üsyanlar Osmanlı dövlətinin başında daha qüdrətli, əzmkar və zəka sahibi bir padşahın olmasını zəruri edirdi. Buna görə 1623-cü ildə sərdarlığa gətirilən Kamankeş Əli paşa, Şeyxülislam Yəhya bəy və digər dövlət adamları Sultan Mustafanın səltənət məqamında qalmamasına qərar verirlər. Beləliklə, 1623-cü il sentyabr ayının 10-da Sultan I Mustafa xan ikinci dəfə taxtdan endirilir və yerinə IV Murad xan gətirilir.
Sultan I Mustafa xan zəif bir vücuda sahib idi. Onun üzü hər zaman solğun olub qüssəli bir görünüşü vardı. Son dərəcə dindar idi. O, tez-tez türbələri ziyarət edər, sədəqələr paylayardı. Saraydakı həyatını ibadətlərlə keçirər, müqəddəs Qurani-Kərimi və dini əsərləri oxuyardı. Səltənətdə gözü olmadığına görə ən kiçik məmnuniyyətsizlik göstərməyib, taxtdan sevinc içərisində enib.
1639-cu il yanvar ayının 20-də vəfat edən Sultan I Mustafa xan Ayasofya camisinin qarşısındakı türbədə dəfn edilib.
Fazil QARAOĞLU professor