Dünya iqtisadiyyatında hələ də davam edən böhran fonunda ölkələrin böyük əksəriyyəti milli valyutalarını ucuzlaşdırmaqla həm daxili istehsalı qorumağa, həm də ixrac potensialını artırmağa çalışır. Amma bu vəziyyət artıq qlobal miqyasda yeni "valyuta müharibəsinin" başlamasına rəvac verib. Problemin təhlükə yaradan tərəfi isə bəzi ölkələrin hələ də yumşaq devalvasiyaya gedərək "valyuta müharibəsinin" miqyasını genişləndirməsidir.
Bu xüsusda Çinin atdığı son addımlar yeni iqtisadi gərginliklərə yol açmaqdadır. Hətta iddialar səslənir ki, Çin milli valyutası olan yuanın dollar və digər əsas valyutalarla müqayisədə ucuzlaşması dünya iqtiasdiyyatı üçün "Brexit"dən daha təhlükəli ola bilər. Qeyd edək ki, yuanın dollarla müqayisədə məzənnəsi son bir ildə 4%, əsas valyutalar səbəti ilə müqayisədə isə 7% ucuzlaşıb. "State Street Global Advisors" investisiya şirkətinin baş investisiya strategiyası üzrə mütəxəssisi Maykl Aron bildirib ki, Çin dövləti investorların "Brexit" və digər hadisələrə ayrılan diqqətindən istifadə edərək yuanın məzənnəsini hiss olunmadan azaltmağa nail olub. Aron yuanın devalvasiyasını dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatı olan Çində iqtisadi yavaşlama ilə izah edib. Onun sözlərinə görə, yuanın devalvasiyası yavaşlayan ÜDM-ə ixracın süni artırılması üsulu ilə dəstək kimi qiymətləndirilir.
Bundan başqa, Çin hökuməti yuanı ucuzlaşdıraraq ÜDM-in 160%-nə çatan yüksək korporativ borc əmsalını yumşaltmaq istəyir. Belə ki, 2015-ci ildə götürülən borcun 44%-i keçmiş borcların bağlanmasına yönəldilib. Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesablamalarına görə, Çin şirkətlərinin korporativ kreditlər üzrə mümkün zərəri ÜDM-in 7%-ni təşkil edə bilər. Yuanın devalvasiyası, həmçinin, investorların ən çox ehtiyat etdiyi ölkədən kapital axınının qarşısını ala biləcək. "Goldman Sachs"a görə, keçən ilin sentyabr ayından Çin və Honq-Konqdan kapital axını 170 milyard ABŞ dolları olub. Bu isə rəsmi statistikadan 2 dəfə çoxdur. Ekspertlər Çin yuanının yeni devalvasiyasının dünya iqtisadiyyatı və maliyyə sisteminə çox ciddi zərər verəcəyini, nəticədə əksər ölkələrin devalvasiyaya əl atacağını bildirir. Çünki dollar ekvivalentində ucuzlaşan mal və xidmətlərin Çindən idxalının qarşısının alınması üçün ölkələrin başqa yolları qalmayacaq. Yuanın devalvasiyası Azərbaycanın əsas idxal tərəfdaşı olan Çində malların dəyərini dollar ekvivalentində ucuzlaşdıracaq. Amma yerli istehsalın artması fonunda Azərbaycana Çindən gələn məhsulların həcmində əhəmiyyətli dərəcədə azalma müşahidə olunur. Bu isə artıq manatın devalvasiyasına hansısa ehtiyac yeri qoymur. Xatırladaq ki, Çindən Azərbaycana gətirilən geyim məhsullarının həcmində son aylarda xeyli azalma var. Əvəzində isə yerli istehsalın miqdarı xeyli artıb. Ekspertlər bu vəziyyətin hələ müəyyən müddət davam edəcəyini proqnozlaşdırır.
Onu da bildirək ki, Azərbaycan Çin puluna xeyli həcmdə investisiya yatırıb. Azərbaycan Dövlət Neft Fondu (ARDNF) investisiya portfelinin valyuta səbətinin yüksək diversifikasiyasının təmin edilməsi istiqamətində Çin yuanında investisiyalara başlayıb. Bu məqsədlə 2014-cü ildə Çin Mərkəzi Bankından 3 milyard yuan həcmində investisiya üçün müvafiq lisenziya alınıb, eyni zamanda adıçəkilən qurumla dövlət və agentliklərin istiqrazlarının alqı-satqısı və saxlanmasına dair müqavilə imzalanıb. 2015-ci il iyulun 1-dən isə Çin yuanında ilk investisiyalara başlanıb. Bu mənada yuanın ucuzlaşması sərfəli sayılmır.
Digər tərəfdən aydındır ki, qlobal miqyasda yeni "valyuta müharibəsinin" başlaması heç də məqbul hal deyil. Artıq ABŞ Çinin addımlarını pisləməkdədir. Çünki bu vəziyyət Çindən ABŞ-a ixracı yenidən artıracaq. Amma rəsmi Pekin Cənub-Şərqi Asiyanın inkişaf etmiş ölkələrinin ixracatı artırması və bu tendensiyanın hələ bir müddət davam edəcəyi fonunda Çin məhsullarının ixracının azalmasını əsas gətirərək devalvasiyanın zəruri olduğunu iddia edir. Digər səbəb kimi uzun müddət deflyasiya ilə mübarizə aparan, amma cəhdləri nəticəsiz qalan Çin istehsalçılarının qiymətləri aşağı salması göstərilir. Daha bir səbəb olaraq isə ölkədən kapital axını göstərilir, bu axın nəticəsində Mərkəzi Bank yuanın kursunu saxlamaq üçün valyuta intervensiyası etmək məcburiyyətində qalır. Ekspertlər hesab edir ki, artıq dünyanın bir və iki nömrəli iqtisadiyyatları - ABŞ və Çin arasında iqtisadi müharibənin yeni mərhələsi başlayır. ABŞ-la Çin arasında sərt qarşıdurmanı müşahidə edən analitiklərin əksəriyyəti hesab edir ki, bu qarşıdurma qlobal iqtisadi artım üçün təhlükə törədir. Ekspertlər qeyd edir ki, Çində məzənnənin yeni həcmdə devalvasiyası bir çox ölkə üçün önəmli olmasa da, Çinin ixrac potensialı və iqtisadiyyatının böyüklüyü nəzərə alındıqda, qlobal maliyyə bazarlarına və ticarət tərəfdaşı olan ölkələrin milli valyutalarına təsiri böyükdür.
Tahir TAĞIYEV
