Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) baş katibi vəzifəsində 10 il çalışdıqdan sonra Portuqaliyadan olan Antonio Quterreş vəzifəsinin icrasına 31 dekabrda son qoyacaq. Hazırda bu vəzifə uğrunda altı namizəd mübarizə aparır.
Hər şey BMT Baş Assambleyasının prezidenti Annalena Berbok və Təhlükəsizlik Şurasının prezidenti Maykl Imran Kanu tərəfindən 25 noyabr 2025-ci ildə göndərilən məktubla başladı. Məktubda üzv dövlətlər BMT baş katibi vəzifəsinə namizədlər irəli sürməyə dəvət olunmuşdular. Artıq namizədlər irəli sürülüb. BMT Nizamnaməsinə görə, baş katib bərabər dərəcədə diplomat və ictimai maraqların müdafiəçisi, dövlət qulluqçusu və baş direktordur. Bu vəzifəni tutan şəxs qlobal sülhün və təhlükəsizliyin qorunması vəzifəsi daşıyan Təhlükəsizlik Şurası da daxil olmaqla, BMT-nin bir neçə əsas orqanına nəzarət edir. Yeni baş katib daimi üzvləri Çin, Fransa, Rusiya, Birləşmiş Krallıq və ABŞ-ın daxil olduğu Təhlükəsizlik Şurasının tövsiyəsi ilə BMT Baş Assambleyası tərəfindən seçiləcək. Buna görə də, potensial namizədlərin sayı məhduddur. Texniki cəhətdən Təhlükəsizlik Şurası 2026-cı ilin iyul ayının sonuna qədər namizədlərin seçilməsinə başlayacaq və tövsiyələrini Baş Assambleyaya təqdim edəcək. Regionların danışılmamış rotasiyası o deməkdir ki, avropalı Antonio Quterreş (Portuqaliya) və asiyalı Pan Gi Mundan (Cənubi Koreya) sonra Latın Amerikası və Karib Dövlətləri Qrupuna (33 dövləti birləşdirən GRULAC) üstünlük veriləcək. Bu rotasiya ciddi bir qayda olmasa da (məsələn, 2016-cı ildə Şərqi Avropadan olan nümayəndə əvəzinə Qərbdən bir namizəd seçilmişdi), bir çox ölkə, xüsusən də Qlobal Cənubdakı ölkələr müxtəlifliyi təmin etmək üçün buna israr edir. Namizədlər Nyu-Yorkda keçiriləcək debatlarda iştirak edəcəklər. Bu dəfə qadın namuizədlər üstünlük təşkil edir. Elə yeni katibin qadın olma ehtimalı da bu fonda artır. “Deutsche Welle”nin məlumatına əsasən, Çilinin ilk qadın prezidenti Mişel Baçelet (2006-cı ildən 2010-cu ilə qədər və yenidən 2014-cü ildən 2018-ci ilə qədər) BMT-nin ilk qadın baş katibi olmaq niyyətindədir. On il əvvəl qadın namizədlər Quterreşə uduzmuşdular. 74 yaşlı Baçelet qadın namizədin bu dəfə BMT rəhbəri olması ehtimalını yüksək qiymətləndirir: "Nəzakətlə desək, deyərdim ki, dünya o vaxt buna hazır deyildi. İndi hazırdırmı? Ümid edirəm ki, belədir". 2018-ci ildən 2022-ci ilə qədər Mişel Baçelet BMT-nin İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarı vəzifəsində çalışıb və seçiləcəyi təqdirdə üzləşəcəyi bir çox əsas geosiyasi məsələlərin həllində iştirak edib. Baçelet BMT Təhlükəsizlik Şurasının üzləşdiyi bütün problemləri həll etmək üçün "sehrli formulu"na malik olmadığını etiraf etsə də, təcrübəsini əsas güclü tərəflərindən biri kimi qiymətləndirir. Namizədlər sırasında olan argentinalı diplomat Rafael Qrossi isə karyerasının böyük bir hissəsini nüvə enerjisinə və nüvə sənayesinə həsr edib. Bu, Qrossinin 2019-cu ildə BMT sistemində muxtar bir təşkilat olan Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (IAEA) baş direktoru təyin edilməsi ilə nəticələnib. Nüvə müharibəsi riskinin getdikcə artan bir təhlükə kimi qəbul edildiyi hazırkı qlobal geosiyasi mühitdə Qrossi əmindir ki, peşəkar təcrübəsi ona fərqli bir üstünlük verir.
İspaniyada anadan olan ekvadorlu xanım namizəd Maria Fernanda Espinosa 61 illik ömrü ərzində artıq böyük nailiyyətlər əldə edib. Ekvadorun Xarici işlər naziri vəzifəsində çalışmaqla yanaşı, o, şair, esseist və davamlı inkişaf və iqlim dəyişikliyi, xüsusən də karyerasının əvvəlində yerli xalqlarla əməkdaşlıq etdiyi Amazon hövzəsində mütəxəssisdir. Britaniyanın "The Observer" qəzetinə verdiyi müsahibədə Espinosa BMT-nin büdcə çətinliklərini etiraf edib. 1994-cü ildən 1998-ci ilə qədər Kosta Rikanın vitse-prezidenti vəzifəsində çalışan digər xanım namizəd Rebekka Qrinspan hazırda inkişaf etməkdə olan ölkələrin maraqlarını ticarət müqavilələrində təmsil edən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ticarət və İnkişaf üzrə Konfransının (UNCTAD) baş katibidir. Onun 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsindən sonra Qara dəniz vasitəsilə Ukrayna taxıl ixracını davam etdirmək üçün Kiyev və Moskva arasında danışıqlar aparması geniş rəğbət qazanıb. Qrinspan BMT-nin daha cəsarətli hərəkət etməsini istəyir: "Bürokratik strukturlar mahiyyət etibarilə riskdən son dərəcə uzaqdır və yaxşı ideyalar və risk götürməyə hazırlıq olmadan heç bir iş görülmür".
BMT baş katibi vəzifəsinə digər namizədlər də görkəmli siyasi vəzifələr tutsalar da, kişi namizəd Maki Sal bu cür ən son təcrübəyə malikdir. 64 yaşlı siyasətçi 2012-ci ildən 2024-cü ilə qədər Seneqalın prezidenti, ondan əvvəl isə ölkənin baş naziri vəzifəsində çalışıb. Onun prezidentliyi dövründə Seneqalda infrastrukturun inkişafında əhəmiyyətli müsbət dəyişikliklər müşahidə olunub. Lakin 2021-ci ildə ikinci müddətində Sallın populyarlığı müxalifət lideri Ousmane Sonkonun həbsindən sonra baş verən etirazlardan sonra azalmağa başlayıb. Hazırkı Seneqal hakimiyyəti əvvəlcə onun BMT baş katibi vəzifəsinə namizədliyinə qarşı çıxıb, lakin ötən ay mövqeyini dəyişib. Namizədliyini irəli sürmək niyyətini ən sonuncu dəfə iyunun ortalarında yarışa qatılan xanım Karolin Rodrigez-Birkett elan etdi. O, əvvəllər həm orada, həm də Qayana Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbəri vəzifəsində çalışmış Qayanın BMT-dəki Daimi Nümayəndəsidir. Rodrigez-Birkett yerli əsillidir və əvvəllər bu icma ilə əlaqəli dövlət vəzifələrində çalışıb. Onun BMT-də yüksək vəzifə tutmaq ambisiyası bu yaxınlarda Qayana prezidenti İrfaan Əli tərəfindən açıqlanıb. Bu dəfə BMT-yə qadın namizəd seçilsə, bu, beynəlxalq qurumlarda zərif cins nümayəndələrinin təmsilçiliyinin artması demək olacaq. Elə BMT-də də bir çox rəhbər vəzifələrdə məhz qadınlar yer alır. BMT Baş Assambleyasının prezidenti Annalena Berbok bunun əyani nümunələrindən biridir. Avropa İttifaqında da Avropa Komissyasının, Xarici siyasət üzrə Komissiyanın, Avropa Parlamentinin rəhbəri məhz qadınlardır. BMT-də də qadınların üstünlüyü tədricən özünü göstərir.
Tahir TAĞIYEV
