Parlamentin ilk iclasında bütün ermənilərin katolikosu II Qareginin iştirak etməyəcəyi ilə bağlı yayılan məlumat Ermənistanın daxili siyasi həyatında yeni müzakirələrə səbəb olub. İlk baxışdan bu, protokol xarakterli məsələ kimi görünə bilər. Lakin əslində söhbət təkcə bir dini liderin parlamentdə iştirak edib-etməməsindən getmir. Bu hadisə Ermənistan hakimiyyəti ilə Erməni Apostol Kilsəsi arasında son illərdə dərinləşən qarşıdurmanın növbəti mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Məsələnin hüquqi tərəfini siyasi qiymətləndirmədən ayırmaq vacibdir. Ermənistan qanunvericiliyinə əsasən, parlamentin ilk iclasında prezidentin və bütün ermənilərin katolikosunun çıxış etmək hüququ nəzərdə tutulur. Lakin bu hüququn məcburi vəzifə olub-olmaması əsas mübahisə mövzusudur. Əgər qanun katolikosun mütləq dəvət edilməsini və ya iştirakını tələb etmirsə, onun parlamentdə olmaması avtomatik şəkildə Konstitusiyanın pozulması demək deyil. Hüquqi baxımdan "hüququn olması" ilə "məcburi iştirak öhdəliyi" fərqli anlayışlardır.
Bununla belə, hüquqi qiymətləndirmə siyasi nəticələri arxa plana keçirmir. Ermənistan dövlətçiliyində Erməni Apostol Kilsəsi uzun illər xüsusi statusa malik olub. Kilsə təkcə dini institut deyil, həm də milli kimliyin əsas simvollarından biri kimi qəbul edilir. Xüsusilə sovet dövründən sonra Ermənistanın siyasi həyatında kilsənin rolu daha da güclənmiş, dövlət tədbirlərində katolikosun iştirakı artıq ənənəyə çevrilmişdi.
Əgər yeni parlament həqiqətən də II Qaregini ilk iclasa dəvət etməzsə, bu, hüquqi prosedurdan daha çox siyasi mesaj kimi qəbul olunacaq. Hakimiyyət bununla göstərmək istəyəcək ki, dövlət institutlarının fəaliyyəti artıq kilsənin simvolik iştirakından asılı deyil və siyasi qərarlar dini institutların təsirindən kənarda qəbul olunur.
Bu addım təsadüfi görünmür. Son illərdə Baş nazir Nikol Paşinyanla Erməni Apostol Kilsəsi arasında münasibətlər kəskin şəkildə pisləşib. Qarabağ müharibəsindən sonra kilsə rəhbərliyi dəfələrlə hökuməti sərt tənqid edib, Paşinyanın istefasını tələb edən bəyanatlar səsləndirib. Öz növbəsində Paşinyan da kilsə rəhbərliyini siyasi proseslərə həddindən artıq müdaxilə etməkdə ittiham edib. Son aylarda tərəflər arasında ritorika daha da sərtləşib və qarşıdurma açıq xarakter alıb.
Məhz bu kontekstdə parlamentin ilk iclasına katolikosun dəvət edilməməsi adi protokol məsələsi deyil. Bu, hakimiyyətin kilsəyə qarşı siyasi mövqeyinin nümayişi kimi görünə bilər. Paşinyan komandası bununla dövlət idarəçiliyində dini institutların rolunu məhdudlaşdırmağa çalışdığı barədə siqnal verir.
Digər tərəfdən, belə addımın cəmiyyət daxilində birmənalı qarşılanacağı da gözlənilmir. Ermənistan əhalisinin əhəmiyyətli hissəsi Erməni Apostol Kilsəsini milli kimliyin ayrılmaz hissəsi hesab edir. Buna görə də katolikosun parlamentdən kənarda saxlanılması müəyyən ictimai narazılıq yarada və hakimiyyətin ənənəvi dəyərlərə münasibəti barədə yeni müzakirələrə səbəb ola bilər.
Burada başqa bir məqam da diqqət çəkir. Əgər qanun katolikosun iştirakını qadağan etmir və belə iştirak illərlə davam edən dövlət ənənəsinə çevrilibsə, bu ənənədən imtina siyasi qərar kimi qiymətləndiriləcək. Dövlət idarəçiliyində ənənələr bəzən hüquqi normalar qədər əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə dini institutların cəmiyyət üzərində təsirinin yüksək olduğu ölkələrdə belə simvolik addımlar geniş siyasi nəticələr doğura bilər.
Paşinyan hakimiyyəti isə görünür, bu riski qəbul etməyə hazırdır. Son illərdə onun siyasətində sovet dövründən və əvvəlki hakimiyyətlərdən miras qalmış bir sıra siyasi və institusional ənənələrin dəyişdirilməsi xətti müşahidə olunur. Kilsə ilə münasibətlərin yenidən qurulması da həmin siyasətin tərkib hissəsi kimi görünür.
Hazırkı məlumatlara əsasən parlamentin ilk iclasının Konstitusiya pozuntusu ilə başlayacağını qəti şəkildə söyləmək hüquqi baxımdan əsaslı deyil. Çünki bunun üçün qanunvericilikdə katolikosun iştirakını məcburi edən açıq norma olmalıdır. Lakin siyasi baxımdan vəziyyət tam fərqlidir. Əgər II Qaregin doğrudan da parlamentə dəvət olunmasa, bu, Ermənistan tarixində formalaşmış dövlət ənənəsinin pozulması, hakimiyyətlə Erməni Apostol Kilsəsi arasında qarşıdurmanın yeni mərhələyə keçməsi və Paşinyan hökumətinin dini institutların siyasi təsirini məhdudlaşdırmaq istiqamətində atdığı ən simvolik addımlardan biri kimi qiymətləndirilə bilər. Bu isə Ermənistanın daxili siyasi həyatında uzun müddət müzakirə olunacaq hadisələrdən biri olacaq.
Dəniz NƏSİRLİ
