Anakliya dərin dəniz limanı layihəsi uzun illərdir Cənubi Qafqazın ən strateji infrastruktur layihələrindən biri hesab olunur. Bu liman təkcə Gürcüstan üçün deyil, Azərbaycan, Ermənistan, Mərkəzi Asiya ölkələri və hətta Avropa ilə Asiya arasında yükdaşımaların gələcəyi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Buna baxmayaraq, layihə dəfələrlə dayanıb, investorlar dəyişib, müxtəlif maliyyələşdirmə modelləri təklif edilib və tikinti prosesi illərlə yubadılıb. Bu vəziyyət təbii olaraq sual yaradır: əgər layihə regionun maraqlarına cavab verirsə, Gürcüstan niyə onu vaxtında reallaşdıra bilmir?
İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, məsələ yalnız tikinti və maliyyə ilə bağlı deyil. Anakliya limanı geosiyasi layihədir və onun taleyi böyük dövlətlərin maraqlarının toqquşduğu nöqtəyə çevrilib. Layihə Gürcüstanı Qara dənizdə iri logistika mərkəzinə çevirməyi, Avropa ilə Asiyanı birləşdirən Orta Dəhlizin imkanlarını genişləndirməyi hədəfləyir. Bu isə regiondakı mövcud iqtisadi və geosiyasi balansı dəyişə bilər.
Layihənin ilk böyük dayanması 2020-ci ildə hökumətin "Anaklia Development Consortium" ilə müqaviləni ləğv etməsindən sonra baş verdi. Gürcüstan hökuməti bunu investorun öhdəliklərini yerinə yetirməməsi ilə izah etsə də, tənqidçilər hesab edirlər ki, bu addım xarici investorların etimadına mənfi təsir göstərdi və layihənin illərlə gecikməsinə səbəb oldu.
Sonrakı illərdə də vəziyyət tam aydın olmayıb. Müxtəlif vaxtlarda dövlət-özəl tərəfdaşlığı, BOT modeli, dövlətin nəzarət paketinə sahib olduğu model və digər variantlar müzakirə edilib. Müxalifət bu dəyişiklikləri hökumətin uzunmüddətli strategiyasının olmaması kimi qiymətləndirir. Layihənin maliyyələşdirmə və idarəetmə modelinin dəfələrlə dəyişdirilməsi investorların qərar qəbul etməsini də çətinləşdirib.
Geosiyasi amillər isə bəlkə də ən vacib səbəbdir. Son illərdə limanın tikintisində Çin şirkətlərinin iştirakı gündəmə gəldi. Bu isə ABŞ və Avropa ilə münasibətlər fonunda həssas məsələyə çevrildi. Bəzi analitiklər hesab edirlər ki, Gürcüstan hakimiyyəti Vaşinqtonun və Brüsselin reaksiyasını tam qiymətləndirə bilmədiyi üçün qəti qərar verməkdən çəkinib. Digər tərəfdən, Çinlə əməkdaşlığın zəifləməsi də layihənin tempinə təsir göstərib.
Azərbaycan baxımından Anakliya limanı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Son illərdə Bakı Orta Dəhlizin inkişafına milyardlarla dollar sərmayə yatırıb. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Limanı və digər logistika layihələri məhz Avropa ilə Asiya arasında yükdaşımaların artırılmasına xidmət edir. Anakliya limanı istifadəyə verilərsə, bu marşrut daha böyük tonnajlı gəmiləri qəbul edə biləcək və Azərbaycanın tranzit potensialını da artıracaq. Xüsusilə konteyner daşımalarında yeni imkanlar yarana bilər.
Lakin burada maraqlı paradoks mövcuddur. Anakliya limanı həm də Gürcüstanın mövcud Poti limanı ilə rəqabət aparacaq. Bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, mövcud limanlara yatırılmış investisiyalar və müxtəlif biznes maraqları da layihənin sürətlə irəliləməsinə mane olan amillərdən biridir. Bu iddialar rəsmi şəkildə təsdiqlənməsə də, uzun illər davam edən gecikmələr belə ehtimalları gündəmdə saxlayır.
Son dövrlərdə Gürcüstan müxalifətinin Anakliyanın regional layihəyə çevrilməsi və Azərbaycanla Ermənistanın da bu prosesə cəlb olunması barədə təkliflər irəli sürməsi də təsadüfi deyil. Məqsəd layihəni yalnız Gürcüstanın deyil, bütün Cənubi Qafqazın iqtisadi maraqlarına xidmət edən infrastruktur kimi təqdim etməkdir. Belə yanaşma maliyyə mənbələrinin şaxələndirilməsinə və layihənin kommersiya cəlbediciliyinin artmasına kömək edə bilər.
Digər tərəfdən, Gürcüstanın son illərdə Qərblə münasibətlərində yaranan gərginlik də investorların qərarlarına təsir göstərən amillərdən biri hesab olunur. Böyük liman layihələri uzunmüddətli siyasi sabitlik və beynəlxalq maliyyə institutlarının etimadını tələb edir. Bu sahədə yaranan qeyri-müəyyənlik layihənin maliyyələşdirilməsini mürəkkəbləşdirə bilər.
Nəticə etibarilə, Anakliya limanının yubadılmasının tək bir səbəbi yoxdur. Burada maliyyə problemləri, dəyişən idarəetmə modelləri, daxili siyasi mübahisələr, investorlarla münasibətlər, Qərb-Çin rəqabəti və regional geosiyasi hesablamalar bir-biri ilə üst-üstə düşür. Azərbaycan üçün bu layihənin reallaşması strateji baxımdan əlverişlidir, çünki Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətini artıracaq və ölkənin tranzit imkanlarını genişləndirəcək. Ancaq hazırkı vəziyyət göstərir ki, Anakliya artıq sadəcə liman tikintisi layihəsi deyil, Cənubi Qafqazın geosiyasi gələcəyini müəyyən edə biləcək strateji layihəyə çevrilib. Onun taleyi təkcə iqtisadi hesablamalardan deyil, regionda və qlobal siyasətdə formalaşacaq yeni güc balansından da asılı olacaq.
Akif NƏSİRLİ
