Rusiya ilə həm Ermənistan, həm də Azərbaycanın ticarət dövriyyəsində qeydə alınan azalmalar ilk baxışdan Moskvanın Cənubi Qafqazdakı iqtisadi təsirinin zəiflədiyi təəssüratını yarada bilər. Lakin təkcə bu statistik göstəricilərə əsaslanaraq "Rusiya artıq Qafqazdan çıxır" nəticəsinə gəlmək düzgün olmaz. Bu məlumatlar müəyyən tendensiyanı göstərsə də, regiondakı geosiyasi və iqtisadi reallıq daha mürəkkəbdir.
Əvvəlcə rəqəmlərin özünə diqqət yetirmək lazımdır. Ermənistanın Rusiya ilə ticarət dövriyyəsi 21,5 faiz azalıb, Rusiyanın Ermənistanın xarici ticarətindəki payı isə 35,1 faizdən 28 faizə düşüb. Azərbaycanla Rusiya arasında ticarət dövriyyəsi isə daha kəskin – 31,4 faiz azalıb. Bu rəqəmlər göstərir ki, hər iki ölkədə Rusiyanın iqtisadi çəkisi əvvəlki illərlə müqayisədə zəifləyir.
Bununla belə, azalmanın səbəblərini düzgün qiymətləndirmək vacibdir. Son illərdə Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Qərbin sanksiyaları, logistika marşrutlarının dəyişməsi və regional iqtisadi münasibətlərin yenidən qurulması ticarət axınlarına ciddi təsir göstərib. Bu səbəbdən ticarət dövriyyəsinin azalması həmişə siyasi uzaqlaşma mənasına gəlmir. Bəzən bu, iqtisadi şəraitin dəyişməsi, qiymət amilləri və ya ticarətin strukturundakı dəyişikliklərlə bağlı olur.
Ermənistan nümunəsində daha maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, Rusiyanın payı azalsa da, o, hələ də ölkənin ən böyük ticarət tərəfdaşlarından biridir. Bundan əlavə, Ermənistan Avrasiya İqtisadi İttifaqının üzvü olaraq qalır və ölkənin enerji təhlükəsizliyi, qaz təchizatı və atom energetikası sahəsində Rusiyadan asılılığı davam edir. Ermənistanın bank sistemi, əmək miqrasiyası və pul köçürmələri sahəsində də Rusiya mühüm rol oynayır. Buna görə də təkcə ticarət statistikasına əsaslanaraq Rusiyanın Ermənistanı iqtisadi baxımdan tərk etdiyini söyləmək mümkün deyil.
Azərbaycanla bağlı vəziyyət də oxşardır. Ticarət dövriyyəsinin azalmasına baxmayaraq, Rusiya Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarından biri olaraq qalır. Bundan əlavə, iki ölkə arasında nəqliyyat, logistika, kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracı, enerji və "Şimal-Cənub" Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi kimi strateji layihələr üzrə əməkdaşlıq davam edir. Azərbaycan xarici siyasətində balanslaşdırılmış kurs yürüdür və həm Rusiya, həm Türkiyə, həm Avropa İttifaqı, həm də digər tərəfdaşlarla münasibətləri paralel inkişaf etdirməyə çalışır.
Digər tərəfdən, son illərdə Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı siyasi təsirinin müəyyən qədər zəiflədiyini göstərən faktlar da mövcuddur. 2023-cü ildə Qarabağda baş verən hadisələrdən sonra Rusiyanın sülhməramlı kontingenti bölgədən çıxarıldı. Ermənistan isə təhlükəsizlik sahəsində daha çox Qərb ölkələri ilə əməkdaşlığa üstünlük verməyə başladı, Avropa İttifaqının müşahidə missiyası ölkədə fəaliyyət göstərir və İrəvan Aİ ilə münasibətləri genişləndirir. Bu proseslər Rusiyanın regiondakı əvvəlki dominant mövqeyinin dəyişdiyini göstərən amillər kimi qiymətləndirilə bilər.
Lakin "təsirin azalması" ilə "regiondan çıxmaq" eyni məna daşımır. Rusiya hələ də Cənubi Qafqazda ciddi siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik maraqlarına malik dövlətdir. O, regionu Şimali Qafqazın təhlükəsizliyi, Xəzər hövzəsi, enerji marşrutları və Yaxın Şərqə çıxış baxımından strateji əhəmiyyətli hesab edir. Bu səbəbdən Moskvanın regiondan könüllü şəkildə tam çəkilməsi real görünmür.
Əksinə, hazırda daha çox Rusiyanın təsir mexanizmlərinin dəyişdiyini müşahidə edirik. Əvvəllər təhlükəsizlik və hərbi amillər ön planda idisə, indi iqtisadi əlaqələr, nəqliyyat layihələri, enerji əməkdaşlığı və ikitərəfli diplomatik münasibətlər daha çox əhəmiyyət qazanır. Eyni zamanda, Türkiyə, Avropa İttifaqı, Çin və digər regional oyunçuların fəallığının artması Rusiyanın nisbi təsir payını azaldır.
Bundan başqa, Cənubi Qafqaz ölkələrinin özləri də xarici siyasətdə daha çox şaxələndirməyə üstünlük verirlər. Həm Azərbaycan, həm də Ermənistan müxtəlif güc mərkəzləri ilə paralel əməkdaşlıq etməyə çalışır. Bu isə regionun tədricən çoxqütblü geosiyasi mühitə çevrildiyini göstərir. Belə şəraitdə hər hansı bir dövlətin əvvəlki kimi dominant mövqeyini qoruması çətinləşir.
Nəticə etibarilə, təqdim olunan ticarət statistikası Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı iqtisadi təsirinin müəyyən qədər zəiflədiyini göstərən əlamətlərdən biri sayıla bilər. Lakin yalnız bu rəqəmlərə əsaslanaraq "Rusiya artıq Qafqazdan çıxır" kimi qəti nəticəyə gəlmək doğru olmaz. Daha düzgün qənaət ondan ibarətdir ki, regionda qüvvələr nisbəti dəyişir, Rusiyanın əvvəlki dominant mövqeyi zəifləyir və Cənubi Qafqaz getdikcə daha rəqabətli geosiyasi məkana çevrilir. Moskva regiondan çıxmır, lakin artıq əvvəlki kimi yeganə əsas təsir mərkəzi də deyil. Bu, həm iqtisadi göstəricilərdə, həm də siyasi proseslərdə özünü getdikcə daha aydın şəkildə göstərir.
Akif NƏSİRLİ
