Afsəddin Nəbiyev: “Gündüz vaxtı atılan raketlər və keçirilən əməliyyatlar fərqli siyasi mesajlar daşıyır”
ABŞ və İran arasında nüvə proqramı, sanksiyalar, regional təhlükəsizlik məsələləri ilə bağlı danışıqlar uzun illərdir davam etsə də, tərəflər arasında dərin etimadsızlıq qalmaqdadır. Məhz bu səbəbdən əldə olunan razılaşmalar çox vaxt uzunömürlü olmur və gərginlik yenidən hərbi müstəviyə keçir.
Son olaraq da bənzər proseslər yaşandı. Tərəflər arasında danışıqlar getməsinə rəğmən, yenidən hərbi əməliyyatlara start verildi.
Məsələ ondadır ki, ABŞ ilə İran arasında 2026-cı il iyunun 17-də imzalanmış İslamabad Razılaşması İranın 2026-cı il iyulun 6-da Hörmüz boğazında üç ticarət gəmisini hədəfə alması və ABŞ Mərkəzi Komandanlığının (CENTCOM) ertəsi gün həyata keçirdiyi cavab əməliyyatı ilə pozuldu. O vaxtdan ABŞ tərəfindən İran bombalanır.
Diqqəti çəkən məqam odur ki, bu dəfə ABŞ İrana qarşı taktikanı dəyişib. Əvvəllər İranı ancaq gecələr vururdularsa, artıq gündüzlər atmağa başlayıblar. Niyə? Tramp İran müharibəsində taktikanı niyə dəyişdi? Bunun hansısa hərbi və siyasi məzmunu var?
Sözügedən məsələni baki-xeber.com-a şərh edən AMİP-in sədr müavini Afsəddin Nəbiyevin fikrincə, əvvəllər ABŞ və müttəfiqləri qəfil yaxalamaq, mülki itkiləri azaltmaq və düşmənin hava hücumundan müdafiə (HHM) sistemlərinin vizual hədəf almasının qarşısını almaq üçün gecə zərbələrinə üstünlük verirdilər: “İndi isə gündüz zərbələrinin seçilməsinin bir neçə hərbi səbəbi var. Müasir peyk və pilotsuz uçuş aparatları (PUA) hədəfi vurduqdan dərhal sonra dəyən ziyanı qiymətləndirməlidir. Gündüz vaxtı vizual olaraq hədəfin məhv edilib-edilmədiyini müəyyən etmək və lazım gələrsə, dərhal ikinci zərbəni endirmək daha effektivdir. İran və onun proksi qüvvələri adətən silah daşınmasını, raket qurğularının yerləşdirilməsini gecə qaranlığında edirlər. Gündüz zərbələri onların gözləmədiyi anda aktiv fəaliyyətə hazırlaşdıqları və ya logistik hərəkətdə olduqları vaxtda onları vurmağa imkan verir.
ABŞ artıq İranın və onun proksilərinin radar və HHM sistemlərini sıradan çıxardığına və ya onları tamamilə zəiflətdiyinə əmindir. Əgər qarşı tərəfin hava məkanını qorumaq gücü yoxdursa, hücum edən tərəf üçün gecənin qaranlığına sığınmaq ehtiyacı qalmır. Hərbi zərbə təkcə fiziki dağıdıcılıq deyil, həm də böyük bir siyasi mesajdır. Gündüz vaxtı atılan raketlər və keçirilən əməliyyatlar fərqli siyasi mesajlar daşıyır. Gündüz vaxtı hücum etmək düşmənə yönəlmiş ən böyük rəqabət mesajıdır. Bu, İran rəhbərliyində və ordusunda ciddi ruh düşkünlüyü yaratmaq məqsədi güdür. Gündüz vaxtı baş verən partlayışlar, raket zərbələri dərhal mobil telefonlara çəkilir, sosial mediada və qlobal televiziyalarda canlı yayımlanır. Tramp administrasiyası üçün bu, daxili və xarici auditoriyaya "qətiyyətli lider" obrazını vizual olaraq satmaq üçün mükəmməl vasitədir. Gecə zərbələrinin videosu adətən qaranlıq və anlaşılmaz olur, gündüz zərbələri isə dramatik effekt yaradır. Trampın siyasəti "gözlənilməzlik" üzərində qurulub. Düşmən artıq "ABŞ yalnız gecələr vurur" şablonu ilə yaşaya bilməyəcəyini anlayır. Bu, İranı hər an, 24/7 rejimində gərginlikdə saxlamaq taktiki gedişidir.Trampın bu taktika dəyişikliyindən sonra ABŞ-İran qarşıdurmasının növbəti mərhələləri barədə proqnozları belə qruplaşdıra bilərik”.
A.Nəbiyev hesab edir ki, Tramp regional müharibənin tərəfdarı deyil, lakin o, "maksimum təzyiq" vasitəsilə İranı yeni və daha ağır şərtlərlə nüvə-raket sazişinə məcbur etmək istəyir: “Gözlənilən gedişat, gündüz zərbələri İranın iqtisadi və hərbi infrastrukturunu (neft terminalları, PUA istehsal zavodları) hədəf almaqla davam edəcək. ABŞ İranı küncə sıxışdırdıqdan sonra vasitəçilər (məsələn, Oman və ya Qətər) vasitəsilə danışıqlar təklif edəcək. İran rejiminin sağ qalmaq üçün kompromisə getməkdən başqa yolu qalmayacaq.
Açıq hərbi qarşıdurmada ABŞ-a uduzan İran, taktikanı dəyişərək qeyri-konvensional üsullara əl ata bilər. İran birbaşa ABŞ hədəflərini vurmaqdan çəkinəcək. Bunun əvəzinə regional ticarət yollarını PUA-lar və dəniz minaları ilə iflic etməyə, həmçinin Yaxın Şərqdəki ABŞ müttəfiqlərinə Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, İsrail proksilər vasitəsilə gizli zərbələr endirməyə çalışacaq. Kiberhücumlar da bu mərhələdə kəskin şəkildə arta bilər. Hər hansı bir gündüz zərbəsinin İranın strateji komandanlıq mərkəzinə və ya yüksək rütbəli rəhbərliyinə dəyməsi nəticəsində idarəolunmaz eskalasiya baş verə bilər. İran "son çarə" olaraq regiondakı bütün proksi şəbəkəsini eyni anda aktivləşdirərək İsrail və ABŞ bazalarına kütləvi raket hücumları təşkil edər. Lakin Tramp administrasiyasının hərbi gücü qarşısında bu, İran rejiminin sonunu sürətləndirəcək bir intihar ssenarisi olar. Bir sözlə, Trampın İran taktikasını dəyişərək zərbələri gündüz vaxtına keçirməsi həm "biz artıq sizin HHM sistemlərinizi və müqavimətinizi ciddiyə almırıq" deməkdir, həm də düşmən üzərində qurulan psixoloji üstünlüyün vizual nümayişidir. Proses böyük ehtimalla İranın hərbi potensialının nöqtəvi zərbələrlə sıfırlanması və onun iqtisadi cəhətdən tamamilə təcrid olunaraq masaya oturdulması istiqamətində cərəyan edəcək”.
Vidadi ORDAHALLI
