Qulamhüseyn Əlibəyli: “Rusiyanın bu formata göstərdiyi xüsusi maraq geosiyasi zərurətdən və məcburiyyətdən irəli gəlir”
Rusiya Bakı və İrəvanın “3+3” regional əməkdaşlıq platformasında iştirak edən ölkələrin xarici işlər nazirlərinin növbəti görüşlərinin ardıcıllığı barədə razılığa gəlməsini gözləyir. Bunu Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Mariya Zaxarova həftəlik brifinqdə bunu bildirib.
O, müvafiq razılaşmanın 2024-cü ilin oktyabr ayında İstanbulda keçirilən görüşdən sonra əldə edildiyini xatırladıb: “5 iyunda 2026-cı il Sankt-Peterburq Beynəlxalq İqtisadi Forumu çərçivəsində keçirilən “3+3” platformasının ilk ekspert sessiyasında iştirakçılar siyasiləşmədən konkret qarşılıqlı faydalı iqtisadi layihələrə diqqət yetirməyi fəal şəkildə müdafiə etdilər. Biz bu yanaşmanı tam şəkildə bölüşürük”.
Qeyd edək ki, platformanın əvvəlki üç görüşü Moskva, Tehran və İstanbulda keçirilib. Gürcüstan platforma çərçivəsində keçirilən heç bir görüşdə iştirak etməyib.
Maraqlıdır, Moskva bu formatda niyə belə israrlı və maraqlıdır?
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən sabiq millət vəkili, hüquqşünas Qulamhüseyn Əlibəyli baki-xeber.com-a açıqlamasında Rusiyanın bu canfəşanlığını bir sıra amillərlə əlaqələndirdi: ““3+3” formatını Cənubi Qafqazda son illərdə ən çox müzakirə olunan, lakin gerçəkləşməyən diplomatik platformalarından biri hesab etmək olar. Üç region dövlətləri olan Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanın bölgə üç böyük qonşu dövlətləri - Rusiya, Türkiyə və İran ilə birlikdə təmsil olunmasını nəzərdə tutan bu mexanizm ilk baxışdan regional əməkdaşlıq təşəbbüsü kimi görünür. Lakin bu platformanın yaradılması istiqamətində ən ardıcıl və israrlı mövqe nümayiş etdirən dövlətin Rusiya olması nəzərə çarpır. Rusiya bu formatı regional qarşılıqlı faydalı iqtisadi əməkdaşlıq platforması kimi təqdim etməyə çalışır. Hesab edirəm ki, bu formatda müəyyən iqtisadi maraqlar olsa da, mahiyyət etibarilə geosiyasi maraqlar üstünlük təşkil edir. Cənubi Qafqazda formalaşan yeni geosiyasi reallıq kontekstində bu israrlı tələb Rusiyanın regionla bağlı strategiyasının transformasiyasının və yeni mövqe axtarışının göstəricisi hesab oluna bilər. Bir neçə il əvvəl “3+3” platforma layihəsi Rusiyanın regionda və regional proseslərdə üstünlüyünü möhkəmləndirmək mexanizmlərindən kimi meydana çıxmışdısa, bu gün həmin format artıq gerçəkləşdirməsinə tamamilə başqa məqsədlə cəhd göstərilir”.
Q. Əlibəyli qeyd etdi ki, son beş ildə Cənubi Qafqazın real geosiyasi mənzərəsi əsaslı şəkildə dəyişib: “Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa edib və regionun aparıcı dövlətinə çevrilib, Türkiyənin regional proseslərə təsir imkanları dəfələrlə artıb, Avropa İttifaqı və ABŞ regional proseslərdə daha fəal iştirak etməyə başlayıblar. Təsir imkanlarını artırmağa çalışırlar, regionda yeni nəqliyyat kommunikasiya xətlərinin qurulması prosesi gedir. Rusiyanın ənənəvi forpostu hesab olunan Ermənistan tədricən Rusiyadan uzaqlaşır və Qərbə üz tutur. Uzun müddət özünü regionun yeganə təhlükəsizlik təminatçısı hesab edən, regional sülh prosesində alternativsiz vasitəçilik etmək istəyən Rusiyanın artıq əvvəlki geosiyasi mövqeyə malik olmadığını birmənalı şəkildə təsbit etmək olar. Başqa sözlə, Moskva bölgədə öz əvvəlki geosiyasi mövqeyini itirib və Rusiyanın regiondan tamamilə sıxışdırılıb çıxarılması prosesi, demək olar ki, final mərhələsindədir.
Belə bir şəraitdə Rusiyanın siyasəti ən azı regiondan və regional proseslərdən kənarda qalmamaq, hər hansı bir formada iştirak etmək, regional layihələrə qoşulmaq görüntüsü yaratmağa yönəlib. Bu baxımdan “3+3” plsatforması Rusiya üçün yeni təsir mexanizminə çevrilə bilər. Rusiya 3+3 platformasında israr etməklə İranla birlikdə ABŞ və Avropanı institusional baxımdan Cənubu Qafqazdan kənarda saxlamaq məqsədi güdür. Həm Rusiya və həm də İran uzun müddət regionun problemlərini region ölkələri özü həll etməlidir, region ölkəsi olmayan digər dövlətlər regional proseslərə müdaxilə etməməlidirlər prinsipindən çıxış ediblər. 3+3 formatı bu prinsipin tezisinin yeni diplomatik ifadəsidir və institusional mexanizmi, eyni zamanda kollektiv Qərbin regionda institusional iştirakını məhdudlaşdırmaq cəhdi kimi nəzərdən keçirilə bilər. İranın Cənubi Qafqaz proseslərində Rusiya ilə bir platformada iştirakı regionun tamamilə Qərbin geosiyasi məkanına keçməsinin qarşısını alan əlavə amil olmaqla yanaşı, bu prosesdə Moskva ilə Tehranın öz fəaliyyətlərini əlaqələndirmə mexanizmi ola bilər. Rusiya 3+3 platformasında israr etməklə həm də Ukraynaya təcavüzdən sonra yaranmış beynəlxalq diplomatik təcridi yumşaltmaq məqsədi güdür. Bu təcrid nəticəsində Rusiyanın bir çox beynəlxalq platformalarda iştirak imkanları həddindən artıq məhdudlaşdırılıb. Məhz buna görə də Rusiya hakimiyyəti yeni çoxtərəfli mexanizmlərə xüsusi maraq göstərir. Bu baxımdan “3+3” formatı Rusiyanın hələ də regional diplomatiyanın ayrılmaz hissəsi olduğunu nümayiş etdirmək, kollektiv Qərbə, həm də daxili auditoriyaya “Rusiya təcrid olunmayıb” mesajını verməyə çalışır. Rusiya 3+3 platformasında israrı həmçinin bir sıra digər amillərlə əlaqədardır. Bu amillər sırasına Türkiyə və Azərbaycanın artmaqda olan beynəlxalq çəkisini və “orta güc” kimi formalaşmasını, gələcək təhlükəsizlik arxitekturasının necə formalaşmasını aid etmək olar. Belə ki, Rusiya artıq Türkiyə və Azərbaycanın artmaqda olan beynəlxalq çəkisini və “orta güc” kimi formalaşmasını reallıq kimi qəbul edir və 3+3 formatında bu dövlətlərlə institusional əməkdaşlığa üstünlük verir.
Rusiyanın “3+3” platformasında israrında bölgənin yeni təhlükəsizlik arxitekturası uğrunda mübarizəsi də nəzərə alınmalıdır. Burada gələcək regional təhlükəsizlik sisteminin necə qurulacağı mühüm amil kimi nəzərdə tutulur. Regional təhlükəsizlik mexanizmlərinin “3+3” platforması çərçivəsində formalaşması Rusiyanı və İranı bu mexanizmin zəruri iştirakçılarına çevirəcək. Bu halda Rusiya və İran regional təhlükəsizlik mexanizmlərinə nəzarət rıçaqları əldə edə bilər. Təhlükəsizlik mexanizmlərinin bu platformadan kənar formalaşacağı halda Rusiyanın və İranın regiona təsir imkanları daha da azalacaq və minimuma enəcək. Beləliklə, “3+3” formatına göstərdiyi xüsusi maraq geosiyasi zərurətdən və məcburiyyətdən irəli gələn, Rusiyanın dəyişən geosiyasi reallığa uyğunlaşmaq, yeni regional düzəndə yerini itirməmək məqsədinə nail olmaq cəhdindən başqa bir şey deyildir”.
Vidadi ORDAHALLI
