Mehmet Gökhan Özçubukçu: “Trampın gündəmə gətirə biləcəyi islahat istiqamətlərindən biri seçki təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə yönəlmiş tədbirlər ola bilər”
ABŞ Prezidenti Donald Tramp xalqa 25 dəqiqəlik müraciətində ölkənin seçki sistemindəki "şokedici zəifliklərdən" danışıb və Çinin 220 milyon Amerika seçicisinin məlumatlarına çıxış əldə etdiyini göstərən kəşfiyyat məlumatlarını açıqlayıb.
Çin hakimiyyət orqanlarının Amerika seçiciləri haqqında ad, ünvan, telefon nömrələri, partiya mənsubiyyəti və digər məlumatları əldə etdiyini bildirən Tramp həmçinin iddia edib ki, Çin səsləri dəyişdirib və onun haqqında mənfi xəbərlər üçün Amerika jurnalistlərinə pul ödəyib.
Onun sözlərinə görə, Çin əldə etdiyi Amerika seçici məlumatlarından Respublikaçı Trampın Demokrat Co Baydenə uduzduğu 2020-ci il prezident seçkilərinə təsir göstərmək üçün istifadə edib.
Tramp qeyd edib ki, təkcə Çin deyil, həm də ölkənin digər "düşmənləri", o cümlədən Rusiya, İran, Şimali Koreya və müəyyən "qeyri-dövlət qrupları" ABŞ seçki sisteminin zəifliklərindən istifadə edə bilər.
Burada əslində konkret hədəfin digər dünya dövlətləri, xüsusilə Çin deyil, ölkənin seçki sistemi olduğu aydın görünür. Amerika seçki sistemindəki zəiflikləri qabartması onun seçki qanunvericiliyində islahatlar aparmaq niyyətindən də xəbər verə bilər. Bu islahatlar baş verəcəksə, onun nələri əhatə edəcəyi maraq doğurur. Bu kontekstdə Amerikada bir nəfərin iki dəfədən artıq prezident seçilməsi yasağının aradan qaldırılması, yaxud prezidentin səlahiyyətlərinin artırılması nəzərdə tutula bilər. Lakin ikinci versiya daha ağlabatan görünür, çünki, özəlliklə İran müharibəsi dönəmində, Trampın bir sıra təşəbbüsləri Konqres tərəfindən təqdir olunmadığından həyata keçməyib. Çox güman, Tramp islahatlara elə bu istiqamətdən başlayacaq.
Tramp 6 il əvvəlki seçki proseslərini yenidən qaldırıb.
Burada çox vacib nüns onun Amerika seçki sistemindəki zəifliklərə işarə etməsidir. Tramp Amerika seçki sistemində zəifliklər olduğunu deyir. Belə görsənir ki, Tramp Amerikanın seçki sistemində dəyişiklər etmək istəyir. Milli kəşfiyyatın rəhbərliyinə tapşırıb ki, bu məsələri araşdırsınlar.
6 ildən sonra bunu qabardır, xüsusilə də Amerika seçki sistemində zəifliyin olduğunu deyir. Amerika seçki sisteminin zəif olduğunu hesab edirsə demək seçki sahəsində islahatlara hazırlaşır. Nədə islahat keçirəcək? Nəyi islah edəcək? Ola bilərmi ki, Tramp Amerikada prezidentlərin iki dəfədən artıq seçilməsini yasaqlayan normaları seçki qanunundan çıxarsın? Ola bilərmi ki, Prezidentin səlahiyyətlərinin daha da artırılması ilə bağlı seçki sistemində dəyişiliklər etsin? Ümumiyyətlə, seçki sistemində nə kimi dəyişiliklər edə bilər? Çünki belə görsənir ki, Tramp seçki sistemini dəyişmək istəyir.
Beynəlxalq münasibətlər mütəxəssisi Mehmet Gökhan Özçubukçu baki-xeber.com-a şərhində bildirdi ki, Donald Trampın təxminən altı il əvvəlki seçki proseslərini yenidən gündəmə gətirməsi, ilk baxışda keçmişə yönəlik siyasi müzakirələrin davamı kimi görünsə də, əslində bunun daha geniş siyasi və institusional çərçivədə qiymətləndirilməsi lazımdır. “Trampın xüsusilə Amerika seçki sisteminin bəzi cəhətlərinin kifayət qədər etibarlı olmadığına və ya müxtəlif zəifliklər ehtiva etdiyinə dair fikirlərini davam etdirməsi, təkcə keçmiş seçkilərə dair etiraz kimi deyil, eyni zamanda gələcəkdə seçki sistemində həyata keçirilə biləcək islahat müzakirələrinin də bir hissəsi kimi oxunmalıdır. Lakin burada diqqət yetirilməsi vacib olan mühüm bir məqam vardır. Bir siyasətçinin seçki sistemini tənqid etməsi ilə həmin sistemi təkbaşına dəyişdirə bilmə qabiliyyəti arasında ciddi fərq mövcuddur. Amerika Birləşmiş Ştatlarının konstitusiya quruluşu və hakimiyyət bölgüsü sistemi seçki hüququnda köklü dəyişikliklərin həyata keçirilməsini olduqca mürəkkəb edir”.
Mehmet Gökhan Özçubukçu vurğuladı ki, Trampın Milli Kəşfiyyat Direktoruna keçmiş seçki prosesləri ilə bağlı bəzi iddiaların araşdırılması istiqamətində tapşırıq verməsi də bu çərçivədə qiymətləndirilə bilər. “Belə bir təşəbbüs bir tərəfdən öz siyasi tərəfdarlarına “keçmişdə yaşandığını düşündüyü problemlərin üzərinə gedildiyi” mesajını verərkən, digər tərəfdən seçki təhlükəsizliyi məsələsini Amerika siyasətinin gündəmində canlı saxlamaq məqsədi daşıya bilər. Xüsusilə son illərdə seçki təhlükəsizliyi, poçt vasitəsilə səsvermə, elektron seçki infrastrukturu, seçici qeydiyyat sistemləri və ştatlar arasında tətbiq olunan prosedurların fərqliliyi Amerika daxili siyasətinin ən çox müzakirə olunan mövzuları sırasında yer alır. Buna görə də Trampın irəli sürdüyü yanaşma tamamilə yeni bir müzakirə yaratmaqdan daha çox, artıq mövcud olan müzakirəni yenidən ön plana çıxarmağa xidmət edir.
Bununla yanaşı, Trampın seçki sistemində islahat aparmaq istəməsi ehtimalını tamamilə istisna etmək olmaz. Lakin burada “islahat” anlayışının əhatə dairəsini düzgün müəyyənləşdirmək lazımdır. Amerika Birləşmiş Ştatlarında seçkilərin əhəmiyyətli hissəsi federal hökumət tərəfindən deyil, ştat hakimiyyətləri tərəfindən təşkil olunur. Hər bir ştatın səsvermə qaydaları, seçki təqvimi, poçt vasitəsilə səsvermə üsulları, seçici qeydiyyat sistemi və səslərin sayılması prosesləri bir-birindən fərqlənə bilər. Bu səbəbdən prezidentin təkbaşına bütün seçki sistemini dəyişdirməsi hüquqi baxımdan mümkün deyil. Federal səviyyədə həyata keçiriləcək dəyişikliklərin mühüm hissəsi Konqresin təsdiqini tələb edir, bir çox tətbiqlərin dəyişdirilməsi üçün isə ştat qanunvericilik orqanlarının ayrıca qərar qəbul etməsi zəruridir.
Trampın gündəmə gətirə biləcəyi islahat istiqamətlərindən biri seçki təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə yönəlmiş tədbirlər ola bilər. Məsələn, seçici şəxsiyyətinin təsdiqi mexanizmlərinin geniş tətbiqi, poçt vasitəsilə səsvermə ilə bağlı daha sərt nəzarət mexanizmlərinin yaradılması, səslərin sayılması proseslərinin standartlaşdırılması və ya seçki texnologiyalarının daha ciddi təhlükəsizlik yoxlamalarından keçirilməsi kimi məsələlər uzun illərdir Amerika siyasətində müzakirə olunur. Respublikaçılar Partiyası ümumilikdə seçki təhlükəsizliyini prioritet hesab edən daha sərt qaydaları müdafiə etdiyi halda, Demokratlar Partiyası seçkilərdə iştirak imkanlarının genişləndirilməsini və səsvermə hüququna çıxışın asanlaşdırılmasını ön plana çəkir. Buna görə də mümkün islahat təşəbbüsləri təkcə hüquqi deyil, eyni zamanda ciddi siyasi müzakirə və razılaşma prosesini də özü ilə gətirəcək.
Sualda yer alan ən diqqətçəkən ehtimallardan biri də prezidentlərin iki müddətdən artıq vəzifədə qalmasını qadağan edən qaydanın dəyişdirilib-dəyişdirilə bilməyəcəyidir. Hüquqi baxımdan qiymətləndirildikdə, bunun baş verməsi son dərəcə çətin görünür. Amerika Birləşmiş Ştatları Konstitusiyasına edilmiş 22-ci dəyişiklik bir şəxsin ən çox iki dəfə prezident seçilə biləcəyini açıq şəkildə təsbit edir. Bu müddəanın ləğv edilməsi və ya dəyişdirilməsi adi seçki qanununa ediləcək dəyişikliklə mümkün deyil. Bunun üçün Konstitusiyaya dəyişiklik edilməlidir. Amerika Konstitusiyasına dəyişiklik etmək isə son dərəcə mürəkkəb prosedura tabedir. Həm Nümayəndələr Palatasında, həm də Senatda üçdə iki səs çoxluğunun əldə edilməsi, daha sonra isə ştatların dörddə üçünün bu dəyişikliyi təsdiqləməsi tələb olunur. Müasir Amerika siyasətində mövcud olan dərin siyasi qütbləşmə nəzərə alındıqda, belə bir razılaşmanın əldə olunması olduqca aşağı ehtimal kimi qiymətləndirilir.
Eyni şəkildə prezidentin səlahiyyətlərinin seçki sistemi vasitəsilə genişləndirilməsi də konstitusiya məhdudiyyətləri səbəbindən asan deyil. Prezidentin səlahiyyətləri əsas etibarilə Konstitusiya ilə müəyyən edilir. Seçki qanunvericiliyində aparılacaq texniki dəyişikliklər prezidentin konstitusion səlahiyyətlərini birbaşa genişləndirə bilməz. Əgər icra hakimiyyətinin səlahiyyətlərində köklü dəyişiklik nəzərdə tutulursa, bunun üçün də yenə Konstitusiyaya dəyişiklik edilməsi tələb olunur. Buna görə də seçki sistemi islahatları ilə prezidentlik sisteminin əsas balanslarının dəyişdirilməsi bir-birindən fərqli hüquqi proseslərdir.
Digər tərəfdən, Trampın seçki sisteminə yönəlik tənqidlərinin təkcə hüquqi deyil, eyni zamanda siyasi kommunikasiya ölçüsü də vardır. Müasir demokratiyalarda seçki təhlükəsizliyi və seçkilərə olan ictimai etimad demokratik legitimlik baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Trampın bu mövzunu davamlı şəkildə gündəmdə saxlaması, öz seçici bazasına yönəlik siyasi səfərbərlik vasitəsi kimi də qiymətləndirilə bilər. Seçki sisteminin müzakirə olunması yalnız texniki hüquq məsələsi deyil, eyni zamanda seçici davranışına, siyasi partiyaların strategiyalarına və ictimai rəyə təsir göstərən mühüm siyasi prosesdir”.
Mehmet Gökhan Özçubukçu qeyd etdi ki, bununla yanaşı, son illərdə təkcə Amerika Birləşmiş Ştatlarında deyil, bir çox Qərb demokratiyalarında da seçki təhlükəsizliyi, xarici müdaxilə iddiaları, dezinformasiya kampaniyaları, süni intellekt dəstəyi ilə həyata keçirilən manipulyasiyalar və kibertəhlükəsizlik riskləri daha geniş şəkildə müzakirə olunur. “Bu səbəbdən Tramp administrasiyasının seçki sisteminə dair yeni araşdırmalar başlatması yalnız keçmiş seçkilərin yenidən qiymətləndirilməsi kimi deyil, eyni zamanda gələcəkdə yarana biləcək rəqəmsal təhlükəsizlik risklərinə qarşı hazırlıq məqsədi kimi də əsaslandırıla bilər. Xüsusilə seçki infrastrukturunun kiberhücumlara qarşı qorunması, süni intellekt vasitəsilə hazırlanan dezinformasiyanın məhdudlaşdırılması və seçki proseslərinin şəffaflığının artırılması kimi məsələlərin qarşıdakı dövrdə Amerika siyasətində daha böyük əhəmiyyət qazanacağı gözlənilir.
Nəticə etibarilə, Trampın altı il əvvəlki seçki proseslərini yenidən gündəmə gətirməsi seçki sistemində mütləq köklü konstitusiya dəyişikliklərinin həyata keçiriləcəyi anlamına gəlmir. Lakin bu vəziyyət seçki təhlükəsizliyi, seçkilərin idarə olunması və seçkilərə olan ictimai etimadın gücləndirilməsi istiqamətində yeni islahat müzakirələrinin başlaya biləcəyinə işarə edə bilər. Prezidentlik müddəti məhdudiyyətinin aradan qaldırılması və ya prezident səlahiyyətlərinin seçki qanunvericiliyi vasitəsilə genişləndirilməsi kimi iddialı dəyişikliklərin mövcud Amerika konstitusiya sistemi çərçivəsində həyata keçirilməsi isə həm hüquqi, həm də siyasi baxımdan olduqca çətin görünür. Daha real görünən ssenari seçki təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə yönəlmiş tədbirlərin görülməsi, federal və ştat səviyyəsində seçki prosedurlarının yenidən nəzərdən keçirilməsi və seçki proseslərinə dair nəzarət mexanizmlərinin daha da gücləndirilməsi istiqamətində addımların atılmasıdır. Bunun baş verib-verməyəcəyi isə yalnız prezidentin iradəsindən deyil, həm də Konqresdən, ştat hakimiyyətlərindən, məhkəmə orqanlarından və Amerika ictimai rəyində formalaşacaq siyasi konsensusdan asılı olacaq”-deyə Mehmet Gökhan Özçubukçu vurğuladı.
İradə SARIYEVA
