Azərbaycan və Fransa arasında münasibətlər uzun illər siyasi, iqtisadi və mədəni əməkdaşlıq üzərində qurulsa da, son illərdə rəsmi Parisin mövqeyi üzündən bu əlaqələr ciddi sınaqlarla üzləşib. Xüsusilə 2020-ci il İkinci Qarabağ müharibəsindən, 2023-cü ildə Qarabağ üzərində Azərbaycanın tam nəzarəti bərpa etməsindən sonra iki ölkə arasında diplomatik gərginlik daha da artıb. Azərbaycan torpaqlarının işğalından sonrakı dövrdə Fransa erməniləri və Ermənistanı hər cəhətdən dəstəkləyib. Hətta bir sıra hərbi-mühəndis quruğularının müəllifinin Fransa olduğu da istisna edilmir. Fransa terrorçu PKK və ASALA kimi qrupların üzvlərinin Ermənistana aparılması üçün şərait yaradıb. Həmin günlərdə terrorçular Qarabağa Fransa-Suriya-İraq və Yunanıstan-İraq-Suriya marşrutu ilə daşınırdı. Beləliklə, Paris ölkəmizə qarşı qərəzli siyasət yürütməkdən, beynəlxalq hüququ pozmaqdan və qarşılıqlı etimadı zədələməkdən çəkinməyərək, Azərbaycanla münasibətlərinə ciddi xələl gətirib.
Bəllidir ki, Fransa uzun illər ərzində, ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədri olmasına baxmayaraq, vasitəçi kimi tam neytral mövqe nümayiş etdirməyib. Xüsusilə Fransa rəhbərliyinin Ermənistanı açıq şəkildə dəstəkləyən bəyanatları Bakıda ciddi narazılıq yaradıb. Həmçinin Ermənistan dövləti qondarma “Dağlıq Qarabağ respublikası”nın müstəqilliyini tanımadığı halda, Fransa parlamenti belə bir addım atmışdı ki, bu da Azərbaycana qarşı qərəzli siyasətin göstəricisi idi. Qarabağ münaqişəsi tarixə qovuşsa da, Fransa Ermənistana havadarlıq edən, bu fonda da Azərbaycana qarşı qərəzli mövqedən əl çəkməyib. Fransa prezidenti Emmanuel Makronun müxtəlif çıxışlarında Ermənistanın təhlükəsizliyinə xüsusi diqqət ayırması, Fransa parlamentində Azərbaycana qarşı qəbul edilən qətnamələr və Ermənistana hərbi texnika satışına dair qərarlar Parisin qərəzli siyasətinin göstəriciləridir. Azərbaycan tərəfi bildirir ki, bu cür addımlar Fransanın regionda etimad mühitinin formalaşmasına mane olur. Fransada güclü erməni icmasının mövcudluğu, onun Cənubi Qafqaz siyasəti də Parisin mövqeyinə təsir edən amillər kimi qiymətləndirilir. Amma Parisin bu siyasəti onun Cənubi Qafqazda mövqeyinə ciddi zərbə vurdu. Həm də Bakı və İrəvan arasında sülh prosesi çərçivəsində atılan addımlar Parisi pis vəziyyətdə qoydu. Avropa Siyasi Birliyinin Kopenhagendə keçirilən görüşü çərçivəsində Fransa prezidenti Emmanuel Makron Azərbaycan lideri İlham Əliyevə yaxınlaşaraq, qısa təmas fonunda münasibətlərin düzəlməsində maraqlı olduğunu nümayiş etdirdi. Rəsmi Bakı heç bir ölkə, o cümlədən Fransa ilə problem yaşamaq istəmir və münasibətlərin regionda sülh və təhlükəsizliyə xidmət etməsini arzulayır. Bu fonda Fransanın milli bayramı münasibətilə İlham Əliyevin Emmanuel Makrona təbrik məktubu Azərbaycanın mövqeyini bir daha konkret şəkildə ortaya qoyur. Dövlət başçısı burada qeyd edib ki, iki liderin son telefon danışıqları və keçən il Kopenhagendə görüş zamanı Azərbaycan-Fransa gündəliyində duran məsələlər, ikitərəfli əlaqələrimizin bugünkü vəziyyəti və gələcək perspektivlərinə dair aparılan səmərəli müzakirələr dövlətlərarası münasibətlərimizin tarixində yeni dövrün başladığını söyləməyə əsas verir: “İnanıram ki, xalqlarımızın mənafeləri naminə dərin tarixi köklərə və zəngin ənənələrə malik münasibətlərimizin iqtisadi, mədəni, təhsil və qarşılıqlı maraq doğuran digər sahələrdə inkişafı üçün birgə səylərimizi bundan sonra da tərəfdaşlıq ruhunda davam etdirəcəyik”. Elə bu məktub Ermənistanda ciddi narahatlıq yaradıb. Erməni mediası iddia edir ki, Azərbaycan tərəfi TRIPP marşrutuna Fransanın mane olmaması üçün belə bir məktub göndərib. Amma nədənsə, həmin erməni mediası Şuşada “Sülhün təşviqində medianın missiyası: Həqiqətin bərpası və etimadın yenidən qurulması” mövzusunda IV Şuşa Qlobal Media Forumunun açılış mərasimində İlham Əliyevin Fransa müstəmləkələri barədə dediklərinə toxunmağı “yaddan çıxarıb”. İlham Əliyev qeyd edib ki, Bakı Təşəbbüs Qrupu müstəmləkəçilik, müstəmləkə əsarəti və müstəmləkəçilikdən irəli gələn bərabərsizlik məsələlərini qaldıranda, iddialar səslənib ki, Azərbaycan hökuməti Fransanın daxili işlərinə qarışmaqda ittiham olunur: “Halbuki, biz belə etmirik. Çünki insan hüquqları ilə bağlı məsələlər ümumbəşəri məsələlərdir. Bakı Təşəbbüs Qrupu isə bu mövzunu qlobal gündəliyə çıxaran, bəlkə də ilk və ən səmərəli qeyri-hökumət təşkilatıdır. Uzun illər ərzində Fransanın qondarma dənizaşırı əraziləri, əslində isə faktiki müstəmləkələri təzyiqlərə məruz qalıb. Orada müxtəlif qanunsuz əməllər törədilib, o cümlədən nüvə sınaqları keçirilib. Polineziyada nə qədər nüvə sınağı keçirilib? Bəlkə 100, bəlkə 200, bəlkə də daha çox. Bunun nəticəsində çox sayda insan zərər çəkib. Çox sayda insan həyatını itirib, sağlamlığına ciddi zərər dəyib. Bakı Təşəbbüs Qrupu isə bu məsələni gündəmə gətirdiyinə görə, təəssüf ki, əsassız olaraq hansısa hibrid müharibə aparmaqda ittiham edilir. Bu tamamilə ədalətsizdir. Hesab edirəm ki, müstəqil medianın rolu çox böyük əhəmiyyət daşıyır. Məhz buna görə biz Yeni Kaledoniyanın, Polineziyanın, Martinikanın və Sen-Martenin müstəqilliyini, azadlığını dəstəkləyirik. Bir daha qeyd etmək istəyirəm ki, bunun Fransa ilə münasibətlərimizə heç bir aidiyyəti yoxdur”. Beləliklə, Azərbaycan Fransaya nəyə görəsə yaxınlaşmaq istəsəydi, Parisin müstəmləkəçilik siyasətini dünya meduiasının qarşısında bu şəkildə qoymazdı. İkinci bir tərəfdən, Fransa TRIPP marşrutuna heç də maneə olmaq iqtidarında deyil. Layihəni ABŞ həyata keçirir, Ermənistan da burada məmnuniyyətlə iştirak edir. Fransa üçün burada deyiləcək söz qalmayıb. Bu arada Ermənistan hökuməti ABŞ ilə TRIPP marşrutu üzrə çərçivə sazişinin ratifikasiyası haqqında qanunu təsdiqləyib. Bundan sonra Konstitusiya Məhkəməsi sazişin konstitusiyaya uyğunluğunu müzakirə edəcək və daha sonra təsdiq üçün parlamentə təqdim ediləcək. TRIPP sazişi ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun İrəvana qısa səfəri zamanı paraflanıb və iyunun 4-də tərəflər onu imzalayıb. Britaniyanın "The Guardian" qəzeti isə xəbər verir ki, Konstantin Sokolov TRIPP+ fondunun rəhbəri təyin olunacaq. Qəzetin yazdığına görə, ABŞ Dövlət Departamenti ötən həftə bu təyinatı təsdiqləyib. Rusiyada doğulmuş Konstantin Sokolov özəl kapital investorudur, Çikaqoda yaşayır. O, Ermənistandan keçərək Azərbaycanı Naxçıvan eksklavı ilə birləşdirəcək ticarət dəhlizi üçün 200 milyon dollardan çox vəsaitə, o cümlədən nəqliyyat, enerji infrastrukturu və əsas minerallara investisiyalara nəzarət edəcək. Qəzet qeyd edir ki, Sokolov ABŞ prezidenti Donald Trampın dəbdəbəli Ağ Ev salonunun təmiri üçün maliyyə vəsaiti ayıran 36 donordan biridir. Bu layihənin 350 milyon dollar olduğu təxmin edilir. Konstantin Sokolovun ianəsinin məbləği bəlli deyil. Sokolov Ermənistanda ən böyük telekommunikasiya operatorlarından olan “Viva Armenia”nın sahiblərindən biri kimi tanınır. “Viva Armenia” bu yaxınlarda başqa bir operator olan “Rostelecom”da da səhmlər əldə edib. Ermənistanla ABŞ-ın imzaladığı sazişə əsasən, ABŞ-Ermənistan birgə müəssisəsi yaradılacaq və o, Ermənistan-İran sərhədi boyunca inşa ediləcək dəmir və avtomobil yollarını, enerji xətlərini, eləcə də digər infrastruktur obyektlərini ən azı 49 il müddətinə idarə etmək hüququ qazanacaq. "TRIPP Development Company"nin 74 faiz payı ABŞ hökumətinə məxsus olacaq. TRIPP ilə bağlı razılaşma ötən il avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə olunub. Həmin gün Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişi paraflanıb. Həmin sənəddə tərəflərin bir-birinin ərazi bütövlüyünü tanıdıqları və qarşılıqlı iddiaları dayandırdıqları bəyan edilib.
Tahir TAĞIYEV
