Şuşada “Sülhün təşviqində medianın missiyası: Həqiqətin bərpası və etimadın yenidən qurulması” mövzusunda IV Şuşa Qlobal Media Forumunun açılış mərasimində çıxışı zamanı prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlər beynəlxalq miqyasda da xüsusi diqqət mərkəzində oldu. Bunu dövlət başçısının çıxışına dünya mediasının geniş diqqət ayırması, eləcə də verilən müxtəlif reaksiyalar fonunda görmək mümkündür. Rusiyada da Azərbaycan liderinin səsləndirdiyi fikirlər geniş müzakirə predmetinə çevrilib. Əsas səbəblərdən biri İlham Əliyevin səsləndirdiyi həqiqətlərin Rusiyada narazılqıla qarşılanması, qıcıq yaratmasıdır.
Qeyd edilənlər fonunda “Media Gordon Ukraine”ın təsisçisi və jurnalisti Dmitri Qordonun sualına İlham Əliyevin cavabı yenə də geniş rezonans doğurdu. Sualında Qordon qeyd edib: “Düz bir il əvvəl bu salonda sizdən soruşdum: Ukraynaya nə məsləhət görərdiniz? Siz isə cavab verdiniz: işğalı heç vaxt qəbul etməyin. Bir il keçdi və çox şey dəyişdi... Belə bir yeni vəziyyətdə bu gün Ukraynaya hansı məsləhəti verərdiniz? Bəlkə belə bir sual da verim: Mənim fikrimcə, artıq heç bir yaxşı çıxış yolu olmayan Putinə bu gün hansı məsləhəti verərdiniz?”. Buna cavabında prezident İlham Əliyev qeyd edib: “Sizin ötənilki sualınıza və mənim tövsiyəmə gəldikdə, zənnimcə, nə Ukrayna xalqı, nə də Ukrayna hökumətinin mənim məsləhətimə ehtiyacı yox idi, amma mən onu bu gün də təkrar edəcəyəm: Heç vaxt işğalla barışmamaq. Ukrayna bunu edir. O, işğalla barışmır. Bu il ərzində çətin məqamlar olsa da, biz gördük, bilirik və eşitdik ki, müəyyən dairələr mahiyyətcə işğalın qanuniləşdirilməsi, döyüş əməliyyatlarının dayandırılması şərti ilə təzyiq göstərirdi. Amma Ukrayna xalqı və onun rəhbərliyi bunu qəbul etmədi. Qarşı tərəfə məsləhətlərə gəldikdə, əgər onlar məndən soruşsalar, əlbəttə ki, məsləhət verərəm… Fikrimcə, bu müharibəni dayandırmağın və həm də dərhal dayandırmağın lazım olduğu çoxdan başa düşülməli idi… Azərbaycanın mövqeyinə gəldikdə, o, dəyişməz olaraq qalır. Biz həmişə Ukraynanın ərazi bütövlüyünü, suverenliyini və sərhədlərinin toxunulmazlığını dəstəkləmişik, dəstəkləyirik və dəstəkləməyə davam edəcəyik. Heç bir dövlətin sərhədləri zorla və ya həmin ölkə xalqının razılığı olmadan dəyişdirilə bilməz. Burada, təbii ki, bizim mövqeyimiz olduqca ardıcıl və qətidir. Biz həmişə Ukrayna xalqına, necə deyərlər, əlimizdən gələn köməyi etməyə hazırıq”. Tamamilə hüquqa əsaslanan və hansısa təhrifin olmadığı bu cavab Rusiyada, gözlənildiyi kimi, ciddi qıcıq yaratdı. Kremlin sözçüsü Dmitri Peskovun fikirləri də bunun təsdiqi oldu. Peskov bildirdi ki, Rusiya Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin Ukraynanın ərazi bütövlüyünə dəstək bildirən mövqeyini yanlış sayır: “Hesab edirik ki, bu mövqe yanlışdır. Və bütün kanallar vasitəsilə ardıcıl şəkildə əsaslandırılmış arqumentlərlə bunun niyə yanlış mövqe olduğunu izah etməyə davam edəcəyik”. O əlavə edib ki, Rusiyanın tərəfdaşı olan bir sıra ölkələr Moskvanın qəti razılaşmadığı mövqe tutur: “Bununla yanaşı hesab edirik ki, bu məsələ ikitərəfli münasibətlərimizə kölgə salmaq üçün əsas deyil. Burada biz praqmatik yanaşmaya üstünlük veririk. Münasibətlərimizi hərtərəfli inkişaf etdirməliyik, xüsusilə də Azərbaycan kimi ölkə ilə”. Amma Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas prinsiplərindən biri dövlətlərin suverenliyinə, müstəqilliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət göstərilməsidir. Bu prinsip ölkənin beynəlxalq münasibətlərdə tutduğu mövqenin əsasını təşkil edir və müxtəlif beynəlxalq münaqişələrə yanaşmasında öz əksini tapır. Məhz bu siyasətin davamı olaraq Azərbaycan Ukraynanın suverenliyini və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində ərazi bütövlüyünü dəstəklədiyini dəfələrlə bəyan edib. Bu mövqe həm beynəlxalq hüququn prinsiplərinə əsaslanır, həm də Azərbaycanın öz milli maraqları ilə sıx bağlıdır. Azərbaycanın bu mövqeyi BMT Nizamnaməsinin əsas prinsipləri ilə tam uyğunluq təşkil edir. BMT Nizamnaməsinə görə, dövlətlərin ərazi bütövlüyü və siyasi müstəqilliyi qorunmalı, sərhədlər güc yolu ilə dəyişdirilməməlidir. Azərbaycan bu prinsiplərin universal xarakter daşıdığını bildirərək onların bütün ölkələrə bərabər şəkildə tətbiq edilməsinin vacibliyini vurğulayır. Azərbaycan eyni zamanda Ukraynaya humanitar yardım göstərən ölkələrdən biridir. Müharibədən zərər çəkmiş əhaliyə tibbi ləvazimatlar, elektrik avadanlıqları, generatorlar və digər humanitar yüklərin göndərilməsi Azərbaycanın humanitar siyasətinin tərkib hissəsidir. Bu yardımlar münaqişədən əziyyət çəkən mülki əhalinin dəstəklənməsinə yönəlmişdir və humanizm prinsiplərinə əsaslanır. Azərbaycanın Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləməsi Rusiya ilə münasibətlər fonunda da diqqətlə balanslaşdırılmış siyasətin nümunəsi hesab olunur. Azərbaycan həm Rusiya, həm də Ukrayna ilə münasibətlərini qorumağa çalışır, eyni zamanda beynəlxalq hüququn prinsiplərinə sadiq qaldığını bildirir. Bu yanaşma ölkənin balanslaşdırılmış və praqmatik xarici siyasət kursunun göstəricisidir. O səbəbdən Rusiyanın Bakının bu yanaşmasından qıcıqlanması tamamilə absurddur.
Şuşada “Sülhün təşviqində medianın missiyası: Həqiqətin bərpası və etimadın yenidən qurulması” mövzusunda IV Şuşa Qlobal Media Forumunda daha bir mühüm məqam Dünya İnformasiya Agentlikləri İttifaqının sədri, TASS informasiya agentliyinin sabiq direktor müavini Mixail Qusmanla bağlı oldu. Mixail Qusman, eləcə də politoloq Sergey Markov ötənilki forumda Azərbaycanla bağlı müsbət mövqelərinə görə Moskvanın qəzəbinə tuş gəldilər. Bunu prezident İlham Əliyev də diqqətə çatdırdı: Bilməyənlər üçün deyim ki, keçən il məhz bu forumda mənə verilən bir suala görə, - düşünürəm ki, o, eyni yerdə oturmuşdu, - bəli, onilliklərini həsr etdiyi, əslində rəhbərlik etdiyi və TASS-ın beynəlxalq xəbər agentliyi kimi inkişafı üçün çox iş gördüyü təşkilatdakı vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. Keçən il Rusiyadan başqa zərərçəkənlərimiz də oldu, amma bu gün onu görmədim. Ola bilər ki, artıq həbs ediblər. Allah qorusun, əlbəttə ki, Allah ona cansağlığı qismət eləsin. Amma birini sadəcə Azərbaycan prezidentinə müsbət sual verdiyinə görə vəzifəsindən azad ediblər, digəri isə sadəcə Azərbaycan haqqında müsbət fikirlər söylədiyi üçün xarici agent elan olunub. Ona görə də, Aleksey, ehtiyatlı ol”. Azərbaycan ilə Rusiya arasında münasibətlər uzun illər strateji tərəfdaşlıq və əməkdaşlıq çərçivəsində inkişaf etsə də, son dövrlərdə iki ölkə arasında müəyyən gərginliklər yaşanıb. Xüsusən də Rusiyanın AZAL təyyarəsini vurmasından sonra. Bu gərginlik fonunda Rusiyada Azərbaycanı açıq şəkildə dəstəkləyən şəxslərin və Azərbaycan diasporunun bəzi nümayəndələrinin hüquq-mühafizə orqanlarının diqqət mərkəzinə düşməsi diqqətdən yayınmır. Bəzi hallarda hüquq-mühafizə orqanlarının həyata keçirdiyi əməliyyatlar Azərbaycan diasporunun nümayəndələrinə və ya Azərbaycanla əlaqəli şəxslərə də təsir göstərib, onların təqibi ilə nəticələnib. Beynəlxalq hüquq baxımından hər bir dövlət öz ərazisində qanunların icrasını təmin etmək səlahiyyətinə malikdir. Bununla yanaşı, insan hüquqları üzrə beynəlxalq standartlara əsasən, hüquq-mühafizə tədbirləri zamanı şəxslərin etnik mənsubiyyətinə, vətəndaşlığına və ya siyasi baxışlarına görə ayrı-seçkiliyə yol verilməməli, qanun qarşısında bərabərlik prinsipi təmin edilməlidir. Rusiyada Azərbaycanı dəstəkləyən şəxslərin sistemli şəkildə təqib edilməsi də yolverilməzdir. Bundan başqa, Rusiyanı narazı salan daha bir məqam 1920-ci ildə Rusiyanın Azərbaycanı işğal etməsi və bunun prezident İlham Əliyev tərəfindən açıq mətnlə bəyan olunmasıdır. Hələ ötən il İlham Əliyev “Əl-Ərbəiyyə” telekanalına müsahibəsində 1920-ci ildə Azərbaycanda bolşevik hakimiyyətinin qurulmasını Rusiyanın işğalı adlandırıb. Bunlar Rusiya mətbuatında və sosial mediada geniş işıqlandırılıb, müzakirələrə və tənqidlərə səbəb olub. Halbuki, 1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti müsəlman Şərqində ilk parlamentli demokratik respublika idi. Cəmi 23 ay fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, dövlət müstəqil daxili və xarici siyasət həyata keçirmiş, beynəlxalq səviyyədə tanınmağa başlamışdı. Lakin 1920-ci ilin aprelində XI Qırmızı Ordu Azərbaycan sərhədlərini keçərək Bakıya daxil oldu və nəticədə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyəti dayandırıldı. Bu səbəbdən Azərbaycan tarixşünaslığında həmin hadisələr ölkənin müstəqilliyinin xarici hərbi müdaxilə nəticəsində sona çatması, yəni Sovet Rusiyasının işğalı kimi qiymətləndirilir. İlham Əliyevin müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər də bu tarixi yanaşmanın davamıdır. Prezident müxtəlif çıxışlarında dəfələrlə vurğulayıb ki, Azərbaycan 1920-ci ildə müstəqilliyini itirib, yalnız 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini yenidən bərpa edib. Bu yanaşmaya görə, sovet hakimiyyətinin qurulması ölkə daxilində baş vermiş adi siyasi hakimiyyət dəyişikliyi deyil, xarici hərbi qüvvənin iştirakı ilə həyata keçirilmiş proses idi. Azərbaycanın bu mövqeyini dəstəkləyən əsas arqumentlərdən biri XI Qırmızı Ordunun hərbi müdaxiləsi faktıdır. Tarixi mənbələr göstərir ki, bolşevik ordusu Azərbaycan ərazisinə daxil olub, bundan sonra ölkədə sovet hakimiyyəti qurulub. Sonrakı dövrdə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası yaradılsa da, onun xarici siyasəti və əsas dövlət qərarları Moskvanın nəzarəti altında olub, 1922-ci ildə isə Azərbaycan SSRİ-nin tərkibinə daxil edilib. Azərbaycan tarixçilərinin əhəmiyyətli hissəsi bu hadisələri dövlət müstəqilliyinin itirilməsi kimi qiymətləndirir. Rusiyada isə bu hadisələrə fərqli yanaşma mövcuddur. Rusiyanın rəsmi tarix siyasətində Sovet İttifaqının yaranması daha çox ortaq dövlət quruculuğu prosesi kimi təqdim edilir. Azərbaycan üçün 1918–1920-ci illər dövlətçilik tarixinin mühüm mərhələsi, 1920-ci ilin aprel hadisələri isə həmin müstəqilliyin itirilməsi kimi qəbul edilir. Məhz buna görə də Prezident İlham Əliyevin bu hadisələri Rusiyanın işğalı adlandırması tamamilə doğrudur, real tarixi özündə əks etdirir.
Tahir TAĞIYEV
