Məlum olduğu kimi, prezident İlham Əliyev IV Şuşa Qlobal Media Forumunda çıxışı zamanı BMT-də islahatlar məsələsinə toxunub. Azərbaycanın bu məsələ ilə bağlı öz rolunun olduğunu bildirən dövlət başçısı deyib: “Qoşulmama Hərəkatının sədri olaraq biz islahatlarla bağlı öz versiyamızı təklif etdik. Çünki bu, əhatəli olmalıdır və təmsilçilik səviyyəsində, lazımi səviyyədə olmalıdır. Təklifimiz ondan ibarətdir ki, rotasiya şəklində bir daimi yer Qoşulmama Hərəkatının sədrinə verilməlidir və onun veto hüququ olmalıdır. Digər yer İslam Əməkdaşlıq Təşkilatına ayrılmalıdır. Çünki orada müsəlman ölkələri də təmsil olunmur. O da rotasiya ilə olmalıdır. Daha bir yer isə Afrika İttifaqına ayrılmalıdır. Afrika İttifaqının həmin dönəmdəki sədri orada təmsil olunmalıdır. Bu ədalətli yanaşma olardı Təhlükəsizlik Şurasında”.
Mövcud mənzərə göstərir ki, qlobal siyasi sistemdə baş verən dəyişikliklər Birləşmiş Millətlər Təşkilatının fəaliyyət mexanizmlərinin müasir reallıqlara uyğunlaşdırılması zərurətini getdikcə daha qabarıq şəkildə ortaya qoyur. Xüsusilə BMT Təhlükəsizlik Şurasının mövcud tərkibi və qərar qəbuletmə mexanizmləri uzun illərdir beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən müzakirə olunur. Bu kontekstdə prezident İlham Əliyevin IV Şuşa Qlobal Media Forumunda səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın qlobal idarəetmənin daha ədalətli və balanslı modelinə dair baxışını əks etdirir. Bu yanaşma təsadüfi deyil. Qoşulmama Hərəkatı BMT-dən sonra dünyanın ən böyük beynəlxalq siyasi platformalarından biridir və 120 üzv dövləti öz ətrafında birləşdirir. Təşkilat dünya əhalisinin böyük hissəsini, Asiya, Afrika və Latın Amerikasının əksər inkişaf etməkdə olan ölkələrini təmsil edir. Buna baxmayaraq, bu ölkələrin maraqları Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri səviyyəsində lazımi şəkildə əks olunmur. Azərbaycanın irəli sürdüyü model məhz bu balanssızlığın aradan qaldırılmasına yönəlib. İlham Əliyev eyni zamanda İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının da Təhlükəsizlik Şurasında rotasiya əsasında daimi təmsil olunmasını təklif edib. Hazırda 57 üzvü olan bu təşkilat müsəlman dünyasının ən böyük beynəlxalq platformasıdır. Buna baxmayaraq, müsəlman ölkələrinin vahid institusional təmsilçiliyi BMT Təhlükəsizlik Şurasında mövcud deyil. Azərbaycanın fikrincə, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının rotasiya əsasında daimi üzvlüyü beynəlxalq qərarların qəbulunda daha geniş coğrafi və mədəni müxtəlifliyin təmin edilməsinə xidmət edər. Azərbaycanın təklifində diqqət çəkən digər mühüm məqam Afrika İttifaqının Təhlükəsizlik Şurasında daimi təmsilçiliyidir. Afrika dünya əhalisinin sürətlə artdığı, zəngin təbii ehtiyatlara malik və beynəlxalq təhlükəsizlik gündəmində mühüm yer tutan qitədir. Lakin mövcud sistemdə Afrika ölkələrinin daimi təmsilçiliyi yoxdur. İlham Əliyev hesab edir ki, Afrika İttifaqının sədri rotasiya prinsipi əsasında Təhlükəsizlik Şurasında təmsil olunmalı və bununla da qitənin maraqları birbaşa ifadə edilməlidir. Azərbaycanın irəli sürdüyü model əslində BMT-nin təsis olunduğu dövrlə müasir beynəlxalq münasibətlər arasındakı fərqləri nəzərə alan islahat konsepsiyasıdır. 1945-ci ildə formalaşmış geosiyasi reallıqlar artıq köklü şəkildə dəyişib. Yeni iqtisadi güc mərkəzləri yaranıb, inkişaf etməkdə olan ölkələrin qlobal iqtisadiyyatda və siyasətdə rolu əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Lakin Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərinin tərkibi həmin dəyişiklikləri tam əks etdirmir. Bu isə təşkilatın qəbul etdiyi qərarların legitimliyi ilə bağlı müzakirələri gücləndirir. Azərbaycanın bu təşəbbüsü ölkənin son illərdə çoxtərəfli diplomatiyada qazandığı nüfuzun məntiqi davamıdır. Qoşulmama Hərəkatına uğurlu sədrlik, beynəlxalq humanitar təşəbbüslər, iqlim diplomatiyasında fəal iştirak və müxtəlif qlobal platformalarda irəli sürülən konstruktiv təşəbbüslər Azərbaycanın beynəlxalq gündəliyin formalaşmasına töhfə vermək imkanlarını genişləndirib. BMT islahatları ilə bağlı təklif də məhz bu fəal diplomatiyanın tərkib hissəsidir. Təklifin əsas üstünlüklərindən biri onun ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, beynəlxalq təşkilatların təmsilçiliyinə əsaslanmasıdır. Rotasiya mexanizmi müxtəlif ölkələrə müəyyən dövrlərdə qlobal qərar qəbuletmə prosesində birbaşa iştirak imkanı yaradır. Bu isə həm regional balansı gücləndirir, həm də beynəlxalq təşkilatların rolunu artıraraq çoxtərəfli əməkdaşlıq prinsiplərini möhkəmləndirir. Müasir dövrdə beynəlxalq təhlükəsizlik məsələlərinin həlli yalnız məhdud sayda dövlətin iradəsinə söykənə bilməz. Münaqişələr, iqlim dəyişiklikləri, ərzaq və enerji təhlükəsizliyi, miqrasiya və digər qlobal çağırışlar daha geniş təmsilçilik və ortaq məsuliyyət tələb edir. Bu baxımdan Azərbaycanın irəli sürdüyü islahat modeli qlobal Cənub ölkələrinin beynəlxalq qərarların qəbulunda iştirakını genişləndirməyə və BMT-nin fəaliyyətini daha effektiv etməyə yönəlmiş konseptual yanaşma kimi qiymətləndirilə bilər.
Ramil QULİYEV
