Hörmüz boğazı ilə bağlı müzakirə olunan yeni mexanizm beynəlxalq hüquq, geosiyasət və qlobal iqtisadiyyatın kəsişdiyi mürəkkəb məsələlərdən biridir. İran və Omanın boğazın idarə olunması, tranzit xidmətləri və mümkün ödəniş mexanizmləri barədə məsləhətləşmələrə başlaması hələlik konkret qərar deyil, lakin prosesin özü artıq beynəlxalq bazarlarda və siyasi dairələrdə diqqətlə izlənilir.
Məsələnin hüquqi tərəfi ilk növbədə beynəlxalq dəniz hüququ ilə bağlıdır. BMT-nin Dəniz Hüququ Konvensiyasına (UNCLOS) əsasən, beynəlxalq gəmiçilik üçün istifadə olunan strateji boğazlarda tranzit keçid rejimi tətbiq edilir və bu keçid prinsip etibarilə fasiləsiz və maneəsiz olmalıdır. Hörmüz boğazı da bu kateqoriyaya aid edilir. Bununla belə, İran uzun illərdir ki, boğaz üzərindəki suveren hüquqlarını daha geniş formada şərh etməyə çalışır və milli qanunvericiliyə istinad edərək müəyyən nəzarət mexanizmlərinin tətbiqini mümkün hesab edir. Bu səbəbdən Tehranın icazə sistemi, məcburi sığorta tələbi və gələcəkdə mümkün tranzit haqqı ilə bağlı təşəbbüsləri beynəlxalq hüququn interpretasiyası ətrafında yeni mübahisələr yarada bilər.
Qısa müddətli perspektivdə ən real gözlənti boğazdan keçən gəmilər üçün risk mühitinin dəyişməsidir. Hətta ödəniş mexanizmi tətbiq edilməsə belə, onun tətbiqi ehtimalının yaranması sığorta şirkətlərinin risk hesablamalarına təsir göstərə bilər. Beynəlxalq gəmiçilik bazarında qeyri-müəyyənlik adətən əlavə sığorta xərcləri, daha yüksək yükdaşıma tarifləri və logistika planlamasında ehtiyat tədbirlərinin gücləndirilməsi ilə nəticələnir. Başqa sözlə, bazar iştirakçıları çox vaxt hüquqi qərarın özündən əvvəl onun ehtimalına reaksiya verirlər.
İranın motivasiyasını yalnız iqtisadi amillərlə izah etmək kifayət deyil. Mümkün tranzit haqqından əldə olunacaq gəlirlər müəyyən əhəmiyyət daşısa da, prosesin geosiyasi tərəfi daha ön planda görünür. Tehran uzun müddətdir ki, Hörmüz boğazının təhlükəsizliyində və idarə olunmasında əsas aktorlardan biri olduğunu vurğulayır. Bu baxımdan yeni mexanizmlər boğaz üzərindəki təsir imkanlarının institusional çərçivəyə salınması cəhdi kimi də qiymətləndirilə bilər. Yəni məqsəd yalnız gəlir toplamaq deyil, həm də bölgədəki strateji rolun daha formal şəkildə tanınmasına nail olmaqdır.
Enerji bazarları baxımından Hörmüz boğazının əhəmiyyəti xüsusi diqqət tələb edir. Dünya üzrə dəniz yolu ilə daşınan neftin təxminən beşdə biri və əhəmiyyətli həcmdə mayeləşdirilmiş təbii qaz məhz bu marşrut vasitəsilə qlobal bazarlara çıxarılır. Bu səbəbdən boğazla bağlı hər hansı inzibati dəyişiklik və ya əlavə xərc mexanizmi enerji bazarları tərəfindən həssaslıqla qarşılanır. Tranzit haqqının tətbiqi nəzəri olaraq neft və qaz daşımalarının maya dəyərini artıracaq. Xərclərin bir hissəsi ixracatçılar tərəfindən qarşılanarsa onların gəlirləri azalacaq, alıcılara ötürülərsə son istehlak bazarlarında qiymət təzyiqi yarana bilər. Hər iki halda enerji bazarlarında əlavə risk mükafatı formalaşa bilər.
Bu prosesdən ən çox təsirlənə biləcək ölkələr sırasında Asiyanın böyük enerji idxalçıları dayanır. Çin, Hindistan, Yaponiya və Cənubi Koreya Körfəz regionundan gələn enerji resurslarından əhəmiyyətli dərəcədə asılıdırlar. Buna görə də onlar üçün əsas prioritet enerji axınlarının fasiləsizliyi və nəqliyyat xərclərinin sabit qalmasıdır. Xüsusilə Çin burada maraqlı mövqeyə malikdir. Bir tərəfdən Pekin İranın mühüm iqtisadi tərəfdaşlarından biridir, digər tərəfdən isə qlobal ticarətin açıq və maneəsiz dəniz yollarına söykənməsində maraqlıdır. Bu iki amil Çinin gələcək mövqeyini prosesin ən vacib dəyişənlərindən birinə çevirə bilər.
ABŞ və müttəfiqlərinin reaksiyası da yalnız iqtisadi maraqlarla məhdudlaşmır. Vaşinqton və London üçün məsələ beynəlxalq dəniz naviqasiyası prinsiplərinin qorunması ilə bağlıdır. Qərb ölkələrinin əsas narahatlığı Hörmüzdə yaradılacaq presedentin gələcəkdə digər strateji su yollarına da sirayət etməsi ehtimalıdır. Əgər beynəlxalq gəmiçilik üçün açıq hesab olunan bir boğazda tranzit haqqı mexanizmi normallaşarsa, digər bölgələrdə də oxşar təşəbbüslərin meydana çıxması mümkündür. Bu isə mövcud beynəlxalq dəniz ticarəti sisteminin əsas prinsiplərindən birinin yenidən müzakirə olunmasına gətirib çıxara bilər.
Məsələnin digər tərəfi regional diplomatiya ilə bağlıdır. Oman uzun illərdir Yaxın Şərqdə balanslaşdırıcı və vasitəçi aktor kimi çıxış edir. Muskatın prosesə qoşulması bir tərəfdən İranın təşəbbüsünə müəyyən diplomatik legitimlik qazandırır, digər tərəfdən isə prosesin daha kompromis xarakter alması üçün əlavə imkanlar yaradır. Bu səbəbdən yaxın perspektivdə tərəflər arasında açıq qarşıdurmadan daha çox uzunmüddətli diplomatik danışıqlar və hüquqi müzakirələrin şahidi olmaq ehtimalı yüksəkdir.
Hazırkı mərhələdə ən real gözlənti tranzit haqqının dərhal və geniş miqyasda tətbiq olunması deyil, tərəflərin öz mövqelərini möhkəmləndirməyə çalışdığı uzunmüddətli danışıqlar prosesidir. Bununla belə, bazarlar üçün əsas risk məhz qeyri-müəyyənliyin davam etməsidir. Çünki qlobal enerji və ticarət sistemləri üçün bəzən hüquqi qərarın özü deyil, həmin qərarın nə vaxt və hansı formada qəbul ediləcəyinin bilinməməsi daha ciddi iqtisadi təsirlər yaradır.
Beləliklə, Hörmüz boğazı ətrafında formalaşan yeni vəziyyət təkcə İran və ABŞ arasındakı münasibətlərin deyil, həm də beynəlxalq dəniz hüququnun tətbiqi, enerji təhlükəsizliyi, qlobal logistika marşrutlarının sabitliyi və böyük güclərin geosiyasi rəqabətinin gələcək istiqamətləri baxımından əhəmiyyətli indikatorlardan biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Akif NƏSİRLİ
