ABŞ-ın 175 milyard dollarlıq oyunu - Rusiya və Çin üçün yeni çağırış
ABŞ-ın Nyu-Meksiko ştatında yeni çoxsəviyyəli raketdən müdafiə sistemi olan "Qızıl Günbəz"in ilk sınağı uğurla keçirilib. Bu barədə ABŞ-ın müdafiə naziri Pit Heqset məlumat verib. Onun sözlərinə görə, sistem ölkənin müdafiəsini əvvəlkindən daha effektiv təmin etməyə kömək edəcək.
"Qızıl Günbəz" layihəsi 2025-ci ilin yanvarında prezident Donald Trampın imzaladığı fərman əsasında yaradılır. Sistem Rusiya və Çindən gələ biləcək raket təhdidlərinə qarşı nəzərdə tutulub. Layihə çərçivəsində Yer orbitində yüzlərlə peykin yerləşdirilməsi planlaşdırılır. Bu peyklər düşmən raketlərini uçuşun ilkin mərhələsində aşkar edib məhv etməlidir.
Analitiklər bu layihəni 1983-cü ildə ABŞ prezidenti Ronald Reyqan tərəfindən irəli sürülmüş Strateji Müdafiə Təşəbbüsünün müasir davamı kimi qiymətləndirirlər. Sistemin adı isə İsrailin "Dəmir Günbəz" raketdən müdafiə sistemindən ilhamlanıb.
2025-ci ilin fevralında Kanada da layihədə iştirak etməkdə maraqlı olduğunu bildirib. Sistemin yaradılmasına ABŞ Kosmik Qüvvələrinin generalı Maykl Getleyn rəhbərlik edir.
Ağ Evin hesablamalarına görə, layihənin həyata keçirilməsi təxminən 175 milyard dollara başa gələcək. Lakin ABŞ Konqresinin Büdcə İdarəsi layihənin tamamlanmasının 20 il çəkəcəyini və xərclərin ən azı 500 milyard dollara çata biləcəyini bildirir.
Əslində, 1980-ci illərdə Ronald Reyqanın irəli sürdüyü və "Ulduz müharibələri" kimi tanınan Strateji Müdafiə Təşəbbüsü fonunda SSRİ silahlanma yarışına daha çox resurs ayırdı. Bir sıra ekspertlər bunun Sovet iqtisadiyyatına əlavə yük yaratdığını və sonrakı böhranın amillərindən biri olduğunu qeyd edirlər. Bəs Trampın hazırkı "Qızıl Günbəz" layihəsi də analoji şəkildə Rusiya və Çinə qarşı hesablanmış strateji addım kimi qiymətləndirilə bilərmi? Bu təşəbbüsün rəqibləri daha böyük hərbi və maliyyə xərclərinə sövq etmək məqsədi daşıdığını söyləmək nə dərəcədə əsaslıdır? Başqa sözlə, bu, Reyqan dövründəki yanaşmanı xatırladan geosiyasi oyun hesab oluna bilərmi?
"Qızıl Günbəz" layihəsinin mahiyyətini anlamaq üçün onu təkcə raketdən müdafiə sistemi kimi deyil, böyük dövlətlər arasındakı strateji rəqabətin bir elementi kimi nəzərdən keçirmək lazımdır. Çünki tarix göstərir ki, belə layihələr çox vaxt hərbi məqsədlərlə yanaşı siyasi, iqtisadi və psixoloji məqsədlər də daşıyır.
1983-cü ildə prezident Ronald Reagan Strateji Müdafiə Təşəbbüsünü irəli sürəndə əsas ideya ABŞ ərazisini sovet nüvə raketlərindən qorumaq idi. Lakin həmin proqramın əsl təsiri texniki nəticələrindən daha çox geosiyasi müstəvidə hiss olundu. Sovet rəhbərliyi qarşısında çətin sual yarandı: əgər ABŞ gələcəkdə sovet raketlərinin böyük hissəsini məhv edə biləcək müdafiə sistemi yaratsa, onda SSRİ-nin nüvə çəkindirmə qabiliyyəti zəifləyəcəkdi. Bunun qarşısını almaq üçün Moskva ya daha çox raket istehsal etməli, ya yeni texnologiyalar hazırlamalı, ya da ABŞ-ın sistemini sıradan çıxaracaq alternativ vasitələr yaratmalı idi. Hər üç variant böyük maliyyə və texnoloji resurslar tələb edirdi.
Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, Strateji Müdafiə Təşəbbüsünün özü tam şəkildə həyata keçirilmədi. Lakin proqramın mövcudluğu belə SSRİ-ni əlavə xərclər barədə düşünməyə məcbur etdi. Bir çox Qərb analitikləri hesab edirlər ki, proqramın əsas uğuru məhz bu psixoloji və strateji təsirdə idi. Başqa sözlə, ABŞ rəqibinə belə bir mesaj verirdi: "Biz elə texnologiyalar hazırlaya bilərik ki, sizin indiyə qədər qurduğunuz hərbi balans pozulsun".
"Qızıl Günbəz" layihəsinə də bu prizmadan baxanlar az deyil. ABŞ uzun illərdir raketdən müdafiə sistemləri qurur. Alyaskada, Kaliforniyada, Avropada və Sakit okean bölgəsində müxtəlif müdafiə elementləri mövcuddur. Lakin yeni layihənin fərqi onun çoxsəviyyəli və qlobal xarakter daşımasıdır. Məlumata görə, layihə yalnız yerüstü radarlar və raketlərdən ibarət olmayacaq, həm də orbitdə yerləşdiriləcək çoxsaylı peyklərdən istifadə edəcək. Məqsəd raketi hədəfə yaxınlaşanda deyil, buraxılışdan dərhal sonra aşkar etmək və mümkün olduqda məhv etməkdir.
Bu, Rusiya və Çin üçün ciddi strateji problem yarada bilər. Nüvə çəkindirmə nəzəriyyəsinin əsas prinsipi qarşılıqlı məhvetmə təhlükəsidir. Yəni tərəflərdən biri hücum etsə belə, qarşı tərəfin cavab zərbəsi endirmək imkanı qalmalıdır. Məhz bu prinsip böyük nüvə dövlətləri arasında birbaşa müharibənin qarşısını alıb. Əgər tərəflərdən biri raketlərin əhəmiyyətli hissəsini vurmağa qadir müdafiə sistemi qura bilsə, bu balans dəyişə bilər.
Məhz buna görə Moskva və Pekin uzun illərdir ABŞ-ın raketdən müdafiə proqramlarına tənqidi yanaşırlar. Onlar hesab edirlər ki, belə sistemlər müdafiə xarakterli görünsə də, əslində strateji sabitliyi poza bilər. Çünki bir tərəf özünü daha təhlükəsiz hiss etdikcə digər tərəf daha çox hücum vasitələri hazırlamağa başlayır.
Bu nöqtədə "Qızıl Günbəz"in rəqibləri əlavə xərclərə sövq etmək məqsədi daşıdığı barədə fikir müəyyən məntiqə malik görünür. Tutaq ki, ABŞ yüzlərlə peyk yerləşdirir və raketləri erkən mərhələdə izləyə bilir. Belə halda Rusiya və Çin mövcud raketlərinin sayını artırmaq, daha sürətli hipersəs raketləri yaratmaq, saxta hədəflərdən istifadə etmək, peykləri sıradan çıxara bilən kosmik silahlar hazırlamaq və ya elektron müharibə sistemlərini gücləndirmək məcburiyyətində qala bilərlər. Bunların hamısı milyardlarla dollar əlavə xərc deməkdir.
Ancaq burada mühüm fərq də var. 1980-ci illərin SSRİ-si ilə bugünkü Çin eyni deyil. Sovet İttifaqının iqtisadiyyatı artıq struktur problemlərlə üzləşmişdi, texnoloji inkişaf tempi aşağı idi və hərbi xərclərin yükü daha ağır hiss olunurdu. Çin isə dünyanın aparıcı sənaye və texnologiya mərkəzlərindən biridir. Onun iqtisadi imkanları SSRİ-nin son dövrü ilə müqayisə olunmayacaq qədər böyükdür. Buna görə də ABŞ-ın hansısa müdafiə proqramı ilə Çini iqtisadi cəhətdən çökdürəcəyini düşünmək real görünmür.
Rusiya məsələsi daha mürəkkəbdir. Rusiya iqtisadiyyatı ABŞ və Çinlə müqayisədə xeyli kiçikdir. Buna baxmayaraq, Moskva uzun illərdir strateji raket qüvvələrinə prioritet verir və nüvə potensialını milli təhlükəsizliyin əsas dayağı hesab edir. Bu səbəbdən ABŞ-ın yeni müdafiə təşəbbüsləri Rusiyanı öz nüvə və raket proqramlarına daha çox vəsait ayırmağa sövq edə bilər. Lakin bunun SSRİ dövründəki kimi sistemli iqtisadi böhran yaradacağı qənaətinə gəlmək üçün kifayət qədər əsas yoxdur.
Digər mühüm məqam ondan ibarətdir ki, "Qızıl Günbəz" layihəsinin özü də çox riskli və bahalı proqramdır. ABŞ tarixində texnoloji baxımdan çox iddialı hərbi layihələrin bir hissəsi gözlənilən nəticələri verməyib və ya ilkin hesablamalardan qat-qat baha başa gəlib. Kosmosda yüzlərlə peykin koordinasiyalı şəkildə fəaliyyət göstərməsi, raketləri saniyələr içində izləməsi və məhv etməsi nəzəri baxımdan cəlbedici görünür. Lakin bunun praktikada nə dərəcədə işləyəcəyi hələ sübut olunmalıdır. Buna görə də bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, bu layihə rəqiblər üçün olduğu qədər ABŞ üçün də böyük maliyyə yükünə çevrilə bilər.
Əslində, layihənin ən vacib təsiri hərbi deyil, siyasi-psixoloji ola bilər. ABŞ bu proqram vasitəsilə həm müttəfiqlərinə, həm də rəqiblərinə texnoloji üstünlük uğrunda mübarizəni davam etdirdiyi mesajını verir. Kanada kimi ölkələrin maraq göstərməsi də göstərir ki, Vaşinqton layihəni yalnız milli deyil, daha geniş Qərb təhlükəsizlik arxitekturasının elementi kimi təqdim etməyə çalışır.
Bu baxımdan "Qızıl Günbəz"i Reyqanın "Ulduz müharibələri" proqramının sadəcə texniki davamı deyil, onun geosiyasi məntiqinin müasir versiyası kimi qiymətləndirmək mümkündür. Hər iki halda məqsəd yalnız raketləri vurmaq deyil, həm də rəqiblərin strateji hesablamalarına təsir etmək, onları əlavə xərclər və qeyri-müəyyənliklə üz-üzə qoymaqdır. Fərq ondadır ki, 1980-ci illərdə qarşı tərəfdə iqtisadi problemlərlə zəifləyən SSRİ var idi, bu gün isə ABŞ qarşısında həm iqtisadi, həm texnoloji baxımdan daha güclü və çevik rəqiblər dayanır. Buna görə də tarixdəki ssenarinin eyni şəkildə təkrarlanacağı ehtimalı xeyli aşağıdır, lakin yeni və daha bahalı texnoloji silahlanma yarışının başlaması ehtimalı kifayət qədər yüksəkdir.
Akif NƏSİRLİ
