Bəhruz Quliyev: "İran hakimiyyəti daxilində ABŞ-la münasibətlərin gələcəyi barədə vahid mövqe formalaşmayıb"
İddialara görə, İran və ABŞ nümayəndələri arasında İsveçrədə aparılan danışıqlar İran daxilində ciddi siyasi mübahisələrə səbəb olub. İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik Komissiyasının sədr müavini Mahmud Nəbavian dövlət televiziyasında çıxışı zamanı ali lider Müctəba Xamenei tərəfindən göndərildiyi iddia edilən məxfi məktublardan danışıb. O, danışıqlar heyətinin müəyyən edilmiş "qırmızı xətlər"i pozduğunu iddia edib. Çıxış zamanı canlı yayımın qəfil dayandırıldığı və sonradan televiziya rəhbərliyində istefanın baş verdiyi bildirilir.
Nəbavianın sözlərinə görə, danışıqlar heyətinə 11 ciddi şərt qoyulub. Bu şərtlər arasında:
- İranın Hörmüz boğazı üzərində təsirinin qorunması,
- Uran zənginləşdirmə hüququnun saxlanılması,
- Sanksiyaların tam ləğvi,
- Dondurulmuş İran aktivlərinin sərbəst buraxılması kimi tələblər yer alıb.
İddia olunur ki, Müctəba Xameneyi prezident Məsud Pezeşkiana məktub göndərərək, danışıqların gedişi ilə bağlı narazılığını ifadə edib. Danışıqlar qrupunun rəhbəri Məhəmməd Bağır Qalibaf və xarici işlər naziri Abbas Ərakçi isə bu iddiaları əsassız və təhrif olunmuş məlumat adlandıraraq təkzib ediblər.
İranın ABŞ-la imzaladığı memorandumun 8-ci maddəsində göstərilir ki, Tehran hakimiyyəti uranın zənginləşdirilməsindən əl cəkməli, zənginləşdirilmiş uranı isə durulaşdıraraq ləğv etməlidir. Belədə isə İranın uranı zənginləşdirmə hüququ danışıqlarda "qırmızı xətt" kimi təqdim edilirsə, bu məsələ üzrə Tehranla Vaşinqton arasında kompromis əldə olunması nə dərəcədə real görünür?
"İran və ABŞ arasında aparılan danışıqlarla bağlı son günlər İran daxilində səslənən iddialar, xüsusilə də parlamentin Milli Təhlükəsizlik Komissiyasının sədr müavini Mahmud Nəbavianın açıqlamaları İran siyasi elitasında ciddi fikir ayrılıqlarının mövcud olduğunu göstərir. Nəbavianın dövlət televiziyasında səsləndirdiyi iddiaların ardından yayımın dayandırılması və məsələ ətrafında yaranan müzakirələr onu deməyə əsas verir ki, İran hakimiyyəti daxilində ABŞ-la münasibətlərin gələcəyi barədə vahid mövqe formalaşmayıb. Bununla yanaşı, İran rəsmiləri və danışıqlar heyətinin üzvləri həmin məlumatları təkzib edir və onları təhrif olunmuş məlumatlar kimi qiymətləndirirlər". Bu fikirləri "Səs" qəzetinin baş redaktoru siyasi şərhçi Bəhruz Quliyev deyib.
Ekspert bildirib ki, məsələnin əsas mahiyyəti isə uranın zənginləşdirilməsi hüququ ətrafında cəmləşir. İran üçün bu məsələ təkcə nüvə proqramı deyil, həm də milli suverenlik, texnoloji inkişaf və beynəlxalq nüfuz məsələsidir. Tehran uzun illərdir bildirir ki, nüvə proqramı dinc məqsədlər daşıyır və ölkənin uranı zənginləşdirmək hüququ beynəlxalq hüquq çərçivəsində tanınmalıdır. ABŞ isə nüvə silahının əldə edilməsi riskini minimuma endirmək məqsədilə bu fəaliyyətin ciddi şəkildə məhdudlaşdırılmasını tələb edir.
Bu səbəbdən uranın zənginləşdirilməsi İran üçün "qırmızı xətt" hesab olunursa, Vaşinqton üçün isə onun yüksək səviyyədə davam etdirilməsi qəbuledilməz sayılır. Deməli, tərəflər arasında ziddiyyət danışıqların mərkəzində dayanır. Buna baxmayaraq, beynəlxalq təcrübə göstərir ki, kompromis tam imtina deyil, qarşılıqlı güzəştlər əsasında qurulur.
"Hesab edirəm ki, Tehran və Vaşinqton arasında müəyyən kompromis variantlarının ortaya çıxması mümkündür. Belə ki, İran uranın zənginləşdirmə hüququnu formal olaraq saxlayaraq onun səviyyəsinə, həcminə və beynəlxalq nəzarət mexanizmlərinə razılıq verə bilər. ABŞ isə öz növbəsində sanksiyaların mərhələli şəkildə yumşaldılması və ya müəyyən iqtisadi məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması istiqamətində addımlar ata bilər. 2015-ci il nüvə sazişi də məhz belə qarşılıqlı güzəştlər nəticəsində əldə olunmuşdu.
Lakin bugünkü şərait əvvəlki dövrlə müqayisədə daha mürəkkəbdir. Yaxın Şərqdə geosiyasi vəziyyət, İran daxilində müxtəlif siyasi qruplar arasında fikir ayrılıqları, İsrail amili və ABŞ-ın regional təhlükəsizlik strategiyası kompromisin əldə olunmasını çətinləşdirən amillərdir. Son hadisələr göstərir ki, İran daxilində danışıqların tərəfdarları ilə əleyhdarları arasında mübarizə davam edir və bu daxili siyasi mübarizə danışıqlar prosesinin taleyinə birbaşa təsir göstərə bilər.
Bununla belə, həm İran iqtisadiyyatının üzləşdiyi çətinliklər, həm də ABŞ-ın regionda yeni gərginlik ocaqlarının yaranmasında maraqlı olmaması tərəfləri dialoqu davam etdirməyə sövq edir. Ona görə də, yaxın perspektivdə tam razılaşma əldə olunmasa belə, müəyyən texniki və mərhələli kompromis variantlarının gündəmdə qalacağı daha real görünür.
Bu gün əsas sual İranın uranı zənginləşdirmək hüququndan imtina edib-etməyəcəyi deyil. Əsas məsələ həmin hüququn hansı çərçivələrdə həyata keçiriləcəyi və bunun qarşılığında Tehranın hansı iqtisadi və siyasi dividendləri əldə edəcəyidir. Məhz bu balans tapılarsa, Tehranla Vaşinqton arasında yeni razılaşmanın əldə olunması mümkündür. Əks halda, danışıqlar ətrafında müşahidə olunan daxili və xarici təzyiqlər növbəti dəfə prosesi dalana dirəyə bilər"- deyə B.Quliyev əlavə edib.
Dəniz NƏSİRLİ
