Avropa ölkələrinin bəziləri hələ də müəyyən ərazi və xalqları öz müstəmləkələri altında saxlamaqda davam edir. Bu sırada yer alanlardan biri də Britaniyadır. Bu yerlər indi Britaniya Xarici Əraziləri adlanır. Britaniya Xarici Əraziləri termini 2002-ci ildə Britaniyadan Asılı Ərazilər adının əvəzinə istifadə edilir.
Ümumi sahəsi təxminən 18.000 kvadrat kilometr olan 14 belə ərazi mövcuddur. Bu, Birləşmiş Krallığın bir hissəsi olan Uelsin ərazisi ilə müqayisə edilə bilər. Sonuncunun ərazisi təxminən 21.000 kvadrat kilometrdir. Britaniya Xarici Əraziləri Birləşmiş Krallığın suverenliyi altında olan, lakin onun tərkib hissəsi sayılmayan ərazilərdir. Hazırda dünyada 14 Britaniya Xarici Ərazisi mövcuddur. Bu ərazilər müxtəlif qitələrdə və okeanlarda yerləşir və hər biri özünəməxsus tarixi, coğrafiyası və idarəetmə sistemi ilə seçilir. Ərazilərə Şimali Atlantikada Bermuda, Cənubi Atlantikada Folklend adaları və İberiya yarımadasında Cəbəllütariq daxildir. Bundan əlavə, Britaniya Cersi, Gernsi və Men Adası üzərində suverenliyini qoruyub saxlayır. Bunlar Britaniyadan asılı ərazilər hesab olunur və xarici ərazilərlə qarışdırılmamalıdır. Birləşmiş Krallıq da Antarktidanın bir hissəsinə iddia edir. Lakin Antarktida Müqaviləsinə görə, qitə hazırda heç bir dövlətə məxsus deyil. Xarici ərazilər isə Birləşmiş Krallıqla konstitusiya əlaqələrinə malikdir, lakin onların əksəriyyəti daxili məsələlərdə özünüidarə hüququna sahibdir. Britaniya imperiyasının genişlənməsi dövründə dünyanın müxtəlif bölgələrində əldə edilmiş torpaqlar zamanla müxtəlif siyasi statuslar qazanıb. Keçmiş koloniyaların böyük hissəsi müstəqillik əldə etsə də, bəzi ərazilər Birləşmiş Krallığın nəızarətindədir. Onlar bu gün xarici ərazi statusunda fəaliyyət göstərirlər. Bu ərazilərin əhalisi ümumilikdə bir neçə yüz min nəfərdən ibarətdir. Ən tanınmış Britaniya Xarici Ərazilərindən biri Gibraltardır. İspaniyanın cənubunda yerləşən bu ərazi strateji mövqeyinə görə böyük əhəmiyyət daşıyır. Aralıq dənizi ilə Atlantik okeanını birləşdirən boğaza nəzarət etməsi onu tarix boyu mühüm hərbi və ticarət məntəqəsinə çevirib.
Digər mühüm ərazi isə Folklend Adalarıdır. Cənubi Atlantik okeanında yerləşən bu adalar 1982-ci ildə Birləşmiş Krallıq və Argentina arasında baş vermiş Folklend Müharibəsi ilə beynəlxalq diqqət mərkəzinə düşüb. Müharibədən sonra adalarda Britaniyanın mövqeyi daha da möhkəmlənib. Karib hövzəsində yerləşən bir sıra ərazilər də Britaniya Xarici Ərazilərinə daxildir. Bunlara Bermuda, Kayman Adaları, Britaniya Vircin Adaları, Anguilla və Montserrat daxildir. Bu ərazilər əsasən turizm, maliyyə xidmətləri və dəniz ticarəti hesabına inkişaf edir. Xüsusilə Kayman Adaları beynəlxalq maliyyə mərkəzi kimi tanınır. Cənub Atlantik və Antarktika bölgələrində yerləşən bəzi ərazilərin isə əhalisi çox azdır və ya ümumiyyətlə daimi əhalisi yoxdur. Məsələn, Cənubi Corciya və Cənubi Sendviç Adaları əsasən elmi tədqiqatlar və vəhşi təbiətin qorunması baxımından əhəmiyyətlidir. Eyni zamanda Britaniya Antarktika Ərazisi Antarktika qitəsində yerləşən geniş bir bölgəni əhatə edir. Hind okeanında yerləşən Britaniya Hind Okeanı Ərazisi də xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Burada yerləşən Diego Garcia adası strateji hərbi baza kimi istifadə olunur və beynəlxalq siyasətdə mühüm rol oynayır. Britaniya Xarici Ərazilərinin idarə olunması xüsusi konstitusiya mexanizmləri vasitəsilə həyata keçirilir. Xarici siyasət və müdafiə məsələləri əsasən Birləşmiş Krallığın səlahiyyətindədir. Bununla yanaşı, ərazilərin çoxunda yerli parlamentlər və hökumətlər fəaliyyət göstərir. Bu sistem həm Britaniya ilə əlaqələrin qorunmasına, həm də yerli əhalinin özünüidarəsinə imkan yaradır.
Samirə SƏFƏROVA
