Tofiq Abbasov: "Hazırda Yaxın Şərqdə yeni dünya müharibəsinin əsası qoyulur"
ABŞ Dövlət Departamenti İsrail və Livan arasında atəşkəs razılaşmasının əldə olunduğunu bəyan etsə də, İsrailin Livan ərazisinə zərbələri davam edir. Bu ziddiyyətli mənzərəni necə izah etmək olar? Söhbət atəşkəsin şərtlərinin fərqli şərh edilməsindən gedir, yoxsa Vaşinqton və Təl-Əviv arasında ictimaiyyətə açıqlanmayan əlavə razılaşmalar mövcuddur? Eyni zamanda, bu vəziyyət ABŞ administrasiyası ilə İsrail rəhbərliyi arasında fikir ayrılıqlarının və ya koordinasiya problemlərinin göstəricisi sayıla bilərmi?
ABŞ Dövlət Departamentinin atəşkəs elan etməsi ilə İsrailin Livan ərazisində hərbi əməliyyatları davam etdirməsi ilk baxışdan ziddiyyət kimi görünsə də, Yaxın Şərqdə atəşkəs razılaşmaları çox vaxt tam hərbi fəaliyyətin dayandırılması anlamına gəlmir. Belə razılaşmalarda tərəflər adətən öz təhlükəsizlik maraqlarını qorumaq məqsədilə müəyyən istisnalar saxlayırlar. İsrail tez-tez iddia edir ki, Livan ərazisində həyata keçirdiyi zərbələr atəşkəsin pozulmasına cavab xarakteri daşıyır və ya gələcək təhlükələrin qarşısını almağa yönəlib. Bu səbəbdən tərəflər eyni razılaşmanı fərqli şəkildə şərh edə bilirlər.
Digər tərəfdən, Vaşinqton və Təl-Əviv arasında ictimaiyyətə açıqlanmayan müəyyən anlaşmaların mövcudluğu ehtimalını tamamilə istisna etmək mümkün deyil. ABŞ və İsrail arasında uzunmüddətli strateji əməkdaşlıq mövcuddur və bəzi təhlükəsizlik məsələləri qapalı diplomatik kanallar vasitəsilə müzakirə edilir. Lakin açıq mənbələrdə belə əlavə razılaşmaların mövcudluğunu qəti şəkildə təsdiqləyən etibarlı sübutlar yoxdur. Buna görə də bu məsələ daha çox ehtimal və siyasi təhlil səviyyəsində qalır.
Mövcud vəziyyət müəyyən dərəcədə ABŞ administrasiyası ilə İsrail rəhbərliyi arasında prioritet fərqlərinin olduğunu da göstərə bilər. Vaşinqton adətən regional gərginliyin nəzarət altında saxlanmasına və genişmiqyaslı müharibənin qarşısının alınmasına çalışır. İsrail isə təhlükəsizlik risklərini daha təcili və sərt hərbi tədbirlərlə aradan qaldırmağa üstünlük verə bilər. Bu fərqli yanaşmalar zaman-zaman tərəflər arasında taktiki fikir ayrılıqları yaratsa da, bu, mütləq strateji parçalanma demək deyil.
Eyni zamanda, koordinasiya problemləri ehtimalı da nəzərdən qaçırılmamalıdır. Böhran şəraitində siyasi rəhbərliklərin verdiyi bəyanatlarla hərbi əməliyyatların sahədəki dinamikası arasında müəyyən zaman fərqi yarana bilər. Atəşkəs elan olunsa belə, onun icrası, monitorinqi və pozuntulara reaksiyalar dərhal vahid şəkildə həyata keçirilmir. Buna görə də hazırkı mənzərə daha çox atəşkəsin tətbiqi mexanizmlərinin mürəkkəbliyi, təhlükəsizlik maraqlarının fərqli qiymətləndirilməsi və regional geosiyasi reallıqlarla izah oluna bilər. ABŞ-İsrail münasibətlərində müəyyən taktiki fikir ayrılıqları mövcud olsa da, təkcə bu hadisəyə əsaslanaraq ciddi strateji qarşıdurma və ya açıq koordinasiya böhranı nəticəsinə gəlmək hələlik əsaslı görünmür.
Politoloq Tofiq Abbasov məsələ ilə bağlı “Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirdi ki, bu, çox dolaşıq məsələdir, verbal razılaşma əldə edilən kimi Tehran bütün cəbhələrdə atəşkəs elan edilməsi və ona riayət olunması tələbini qoydu: “Lakin İsrail özbaşınalıq edərək ABŞ-dan asılı olmadığını nümayiş etdirdi, hətta İranın tələblərini inkar etdi. İsrail Livan ərazisində əməliyyatlarını sərbəst şəkildə həyata keçirirdi. Ən dəhşətlisi isə odur ki, genişmiqyaslı bombardmanlar edir, yəni faktiki olaraq orada həyat şəraiti məhv edilir ki, insanlar oradan köçsünlər. Bu təsadüfi deyil, çünki İsrail rəsmiləri bəyan edirlər ki, onlar ərazilərinin genişləndirilməsini qarşılarına məqsəd kimi qoyublar, buna zaman-zaman nail olacaqlarına inanırlar. Ancaq bu, İsrailin mövqeyidir, Yaxın Şərq ölkələri buna necə münasibət bildirəcək - əsas problem buradadır".
Ekspert qeyd etdi ki, İsrailin bu özbaşınalığı Trampın xoşuna gəlmir: "O deyir ki, biz müttəfiqik və mənim dəstəyim olmadan sən heç nə edə bilməzsən, ona görə də bizim tapşırıqlarımızı qanun kimi icra etməlisən. Mediaya sızan məlumata görə, Netanyahu ilə Tramp arasında çox sərt telefon danışıqları olub, hətta onlar bir-birinə qarşı qeyri-etik ifadələr belə işlədiblər. Bu danışıqlarda Tramp Netanyahunu alçaldıb. Sonradan bunun üzərindən ötərək dedilər ki, heç bir problem yoxdur. Amma belə deyil, vəziyyət olduqca gərgindir. Hazırda Yaxın Şərqdə yeni dünya müharibəsinin əsası qoyulur".
Abbasovun fikrincə, Tehranın tələbi ondan ibarətdir ki, İsrail yenə özünü bu cür yekəxana apararsa, biz İsrailin şimal hissəsini atəşə tutacağıq. İran bu imkanlara malikdir - İranın “Səcil” raketləri əksər hallarda HHM sistemləri tərəfindən aşkar edilə bilmir: "Eyni zamanda İran multiplikativ atəşlə İsrailin HHM sistemlərini çaşdıra, fəaliyyətini poza bilir. Ona görə də İranın göndərdiyi raketlər hədəfə çata bilir.
Tehranın tələbi ondan ibarətdir ki, ABŞ ilə İsrail müttəfiq kimi çıxış etdikləri kimi, Hizbullah və digər qüvvələr də İranın müttəfiqidir. Bununla yanaşı, İran bu prosesə HƏMAS-ı qatmaq istəyir ki, Qəzza bölgəsində də İsrail azğınlıq edə bilməsin, atəşkəsə riayət etsin, dinc əhalini gülləbaran etməsin. Odur ki, bu proseslərin hamısında dünya diplomatiyası bir qədər acizlik göstərir. Pakistan və Oman kimi vasitəçilər var, amma etirazlar və nifrət hissi o dərəcədə güclüdür ki, heç bir tərəf geri çəkilmək istəmir. Lakin razılaşmalar əldə edilirsə, onlara hər halda riayət etmək lazımdır.
Fikrimizcə, bu prosesdə ilk növbədə ABŞ çalışmalıdır ki, İsrailin aqressiyasının qarşısını alsın və onu danışıqlarda əldə edilən razılaşmalara əməl etməyə məcbur etsin”.
Akif NƏSİRLİ
