ABŞ, İsrail-İran arasında mümkün hərbi qarşıdurma yalnız Yaxın Şərqlə məhdudlaşmayaraq, geosiyasi baxımdan həssas bölgə olan Cənubi Qafqaza ciddi təsir göstərə bilər. ABŞ, İsrail-İran müharibəsinin Cənubi Qafqaza bir neçə istiqamətdə təsiri ola bilər.
Birincisi, bölgənin təhlükəsizliyi hərbi risklər altında qalır. Cənubi Qafqaz, xüsusilə Azərbaycan İranla uzun sərhədə malikdir. İki əsas hissədən - əsas hissə və Naxçıvandan ibarət olan dövlət sərhədi 689 km-dir. Ermənistanın İranla sərhədi Araz çayı boyunca uzanır, 35 km-dir. İran ərazisinə edilən hava zərbələri sərhəd bölgələrinə də düşə bilər.
İkincisi İranın İsrailə qarşı mümkün cavab tədbirlərində region ölkələrinin dolayı şəkildə cəlb olunma riski də mövcuddur. Müharibənin ilk günlərində Naxçıvana ardıcıl olaraq iki raketin atılması Azərbaycanı da müharibəyə cəlb etməklə bağlı idi. Qeyd etmək lazımdır ki, Türkiyənin də müharibəyə qatılmasında çox maraqlı qüvvələr var. İranda rəsmi hakimiyyət kimin əlindədir, çox qarışıq məsələdir. Birbaşa İranın ali dini liderinə tabe olan SEPAH-ın daxili siyasətə müdaxilə və ya regional hərbi əməliyyatlar zamanı dövlət qanunlarından kənar fəaliyyət göstərə bilməsi onun istədiyi kimi fəaliyyət göstərməsinə imkan verir. Naxçıvan hava limanına İran tərəfindən dron zərbəsi endirilməsindən sonra SEPAH öz “Telegram” kanalında Naxçıvana hücumun məqsədli olduğunu etiraf etdi. İran Azərbaycana və Türkiyəyə raket və ya dron atmaqda hər hansı bir iştirakını rədd etdi. Prezident Məsud Pezeşkian Naxçıvanın havadan atəşə tutulması ilə bağlı insidentin İranla əlaqəsi olmadığını bildirdi.
Üçüncüsü, müharibə ilə əlaqədar region dövlətlərini müharibəyə cəlb etmək üçün da istər ABŞ, İsrail, istərsə də İran tərəfin kəşfiyyat və hərbi aktivliyi arta bilər. İranla quru sərhədlərin bağlı olmasının əhəmiyyəti burada özünü bir daha göstərir.
Dördüncüsü, Cənubi Azərbaycanda yaşayan 40 milyondan çox azərbaycanlının təhlükəsizliyi məsələsidir. İrandan Azərbaycana qaçqın axını ola bilər.
Beşincisi, enerji təhlükəsizliyi məsələsidir. Cənubi Qafqaz enerji resurslarının nəqli baxımından mühüm tranzit zonadır. Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Cənub Qaz Dəhlizi üçün risklər yarana bilər. Yaradılmasında məqsəd Hindistandan Rusiyaya, eləcə də Şimali və Qərbi Avropaya gedən yüklərin çatdırılma müddətini azaltmaq olan Şimal–Cənub Nəqliyyat Dəhlizinə təsir edə bilər, ticarət marşrutlarını dəyişə, logistika xərclərini artıra, regional iqtisadi inteqrasiyanı zəiflədə bilər. Neft və qaz boru kəmərlərinə risk arta bilər.
Altıncısı, iqtisadi təsirdir. Müharibə ilə əlaqədar İrandan ixrac məhdudlaşdırıldığı üçün Cənubi Qafqaza ixrac edilən məhsulların da ixracı dayandırılır, bu məhsulları ixrac edən alternativ dövlətlər olmalıdır. Əks halda regionda həmin məhsulların bahalaşması hiss ediləcəkdir. Regionda sabitliyin pozulması həmçinin investorları çəkindirə bilər. Cənubi Qafqazda turizm, investisiya qoyuluşu azalar.
Yeddincisi, müharibə tərəfləri ilə münasibətlərə təsir edə bilər. Bir tərəfdən ABŞ, yaxud İsrail Cənubi Qafqazdan İrana hücüm etmək üçün istifadə etmək istəyər, tərəf seçmək üçün dolayı təzyiqlər arta bilər. Digər tərəfdən 40 milyondan çox azərbaycanlının olduğu qonşu İranla münasibətlər saxlanılmalıdır. Balanslı siyasət aparan Azərbaycan ABŞ, İsrail-İran müharibəsində də müharibəyə təhrik etmə hallarına rəğmən sona qədər balanslı siyasəti qoruya bildi. İrandan xarici vətəndaşların Azərbaycan yolu ilə çıxarılmasında əhəmiyyətli rol oynadı. İrana 3 dəfə humanitar yardım göstərdi.
Gürcüstan üçün əsas məsələ Rusiyanın onun daxili işlərinə müdaxiləsi məsələsidir və İranı deyil, ABŞ-ı bu mübarizədə ölkələrinin dəstəkçisi kimi görür, İran ilə münasibətlərində hərbi əməkdaşlıq etdiyi ABŞ-ın və İsrailin maraqlarını nəzərə alır. İran da münasibətlərində Gürcüstanın Rusiya ilə münasibətlərini nəzərə alır, Rusiya ilə münasibətlərə xələl gətirməmək üçün Gürcüstanla əlaqələrə ehtiyyatla yanaşır.
Vətən müharibəsində məğlubiyyətindən sonra Ermənistan Rusiya ilə deyil, ABŞ-la münasibətləri gücləndirir. Dünyanın ən böyük ikinci ABŞ diplomatik nümayəndəliyi Bağdaddan sonra Ermənistandadır. 2,5 milyon əhalisi olan Ermənistanda ABŞ səfirliyində 1500 amerikalı diplomat çalışır, böyüklüyü səbəbindən kompleks hərbi-kəşfiyyat mərkəzi kimi dəyərləndirilir. İranla həmsərhəd olan, nefti, qızılı, zəngin təbii sərvətləri olmayan Ermənistanla ABŞ niyə əməkdaşlığa önəm verir? ABŞ Ermənistandan ABŞ və Ermənistan vətəndaşları olan erməniləri İrana ekstradisiya etmək üçün istifadə etmişdir. Ermənistandan İrana keçərkən Norduz sərhəd qapısında təhlükəsizlik yoxlamaları nəticəsində həbs edilən ABŞ vətəndaşı Hal Talayanın ağzında səs yazan olması təsadüfi deyildi.
Ermənistan həmçinin İranla ticarət əlaqələrini gücləndirmişdir. Cənubi Qafqaz dövlətlərinin tərəf seçməsinə təzyiqlər ola bilər və bu da dövlətlərarası münasibətlərə təsirdən yan keçməyəcəkdir. Vətən müharibəsində məğlubiyyətindən sonra Ermənistan açıqca qərbyönümlü siyasət aparır. Eyni zamanda Rusiya ilə müttəfiqlik münasibətlərini dayandırmaqda ehtiyyat edir. Müharibənin gedişində ABŞ Ermənistanı öz tərəfinə çəkməyə çalışa bilər. Bu da Ermənistanın Rusiya ilə münasibətlərini daha da kəskinləşdirə bilər. Ermənistanın enerji və ticarət sahəsində əsas tərəfdaşı hələ də Rusiyadır. İranla sərhəd olan Ermənistan enerji və yanacaq təminatında İrandan da çox asılıdır. İran həmçinin nəqliyyat çıxışlarında Ermənistan üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Ermənistanın xarici ticarətinin bir hissəsi İran üzərindən həyata keçirilir. Ermənistana da qaçqın axını ola bilər. İranda az sayda olsa da, ermənilər yaşayır.
Altıncısı, müharibə yalnız dövlətlərarası münasibətlərə deyil, daxili sabitliyə təsir göstərə bilər. İnformasiya müharibəsi və siyasi təsir cəhdləri arta bilər. Müharibə başlayandan Cənubi Qafqazda, xüsusən də Azərbaycanda, Gürcüstanda İranı müdafiə edən və İsraili müdafiə edən mülki vətəndaşların sosial şəbəkələr üzərindən “soyuq müharibəsi”nin başlaması diqqəti cəlb edir.
Yeddincisi, nəqliyyat logistikasına təsir edir. Bakı-Naxçıvan-Bakı avtobus reysləri fəaliyyətini dayandırdı. Yaxın Şərqə uçuşlar qarşılıqlı olaraq təxirə salındı.
ABŞ, İsrail-İran müharibəsi Cənubi Qafqaz üçün həm də bəzi fürsətlər yarada bilər. Beləki, Hörmüz boğazının bağlanması Avropa və Asiyada enerji çatışmazlığı yarada bilər. Çünki dünya neftinin təxminən 20%-i bu boğazdan keçir. Bu ölkələr isə alternativ enerji yolları axtaracaq. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft boru kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi Hörmüzdən keçmədiyi üçün Cənubi Qafqaz ön plana çıxa bilər. Avropanın Azərbaycan qazına tələbatı yüksələr. Qlobal bazarda neft və qaz qiymətləri arta bilər. Azərbaycanın strateji əhəmiyyəti arta bilər. Gürcüstan da Şərq–Qərb nəqliyyat dəhlizinin əsas hissəsidir və Azərbaycan ilə birlikdə enerji və yük daşımalarında mühüm rol oynayır. İran üzərindən keçən marşrutlar zəifləsə, Azərbaycan, Gürcüstan alternativ tranzit mərkəzinə çevrilə bilər.
Müharibə hər bir halda arzuolunmazdır. Regiondakı gərginliklər qısa bir zamanda Cənubi Qafqaza da mənfi təsir göstərərək təhlükəsizlik risklərini artırmış, qaçqın axınına, iqtisadi itkilərə və nəqliyyat-logistika pozuntularına səbəb olmuşdur.
Ramilə Dadaşova
Siyasi elmlər doktoru, dosent,
AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun Beynəlxalq münasibətlər
və geosiyasət şöbəsinin müdiri
