Əli Orucov: "Hörmüz boğazı həm İranın xilas silahı, həm də danışıqların əsas predmetidir"
"Əl-Mayadeen" televiziyasının məlumatına görə, İran vasitəçilərə ABŞ ilə danışıqlar aparmaq üçün üç mərhələli plan təqdim edib. "Əl-Mayadeen" qəzetinin Tehran müxbiri mənbələrə istinadən bildirib ki, danışıqların birinci mərhələsi müharibənin dayandırılmasına, İran və Livana qarşı hərbi əməliyyatların yenidən başlamasına qarşı təminatlara yönələcək. Digər məsələlər bu mərhələdə müzakirə olunmayacaq. Mənbənin sözlərinə görə, razılıq əldə olunarsa, "proses ikinci mərhələyə keçəcək və bu mərhələdə müharibə bitdikdən sonra Hörmüz boğazının idarə olunması məsələlərinə diqqət yetiriləcək". Mövcud məlumata görə, Hörmüz boğazı ilə bağlı müzakirələr Omanla əlaqələndiriləcək. İranın təklifinə görə, üçüncü mərhələ nüvə məsələsinin müzakirəsini əhatə edir. Kanalın qeyd etdiyi kimi, İran tərəfi "ilk iki mərhələdə razılıq əldə olunana qədər bu məsələni müzakirəyə çıxarmaqdan imtina edir". Əgər ABŞ müvafiq danışıqlar planını qəbul edərsə, İran növbəti mərhələyə razı olacaq.
Göründüyü kimi, İran Hörmüz boğazının idarə edilməsini əsas təklif kimi irəli sürüb. Bu təklifin Hörmüz boğazının bağlanmasından əziyyət çəkən ölkələr tərəfindən dəstəklənməsi ehtimalı nə qədərdir? Söhbət Körfəz ölkələrindən, Çindən, Yaponyadan və Avropa ölkələrindən gedir. Bu ölkələrin İranın təklifinə yanaşması necə olacaq?
Məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında politoloq Əli Orucov bildirib ki, ABŞ-İsrail koalisiyasının İrana hücumları gözlənilməz vəziyyət yaratdı.
"Tehran ciddi hərbi-siyasi itkilərə məruz qalsa da, Hörmüz boğazından silah kimi istifadəsi onu təslimçilik aktını imzalamasından və diqtə altında qalmasından xilas etdi. Rejimin xilası Hörmüzdən asılı vəziyyətə gəlib çıxıb. Birləşmiş Ştatların müharibədən qalib çıxması da həmin boğazdan asılıdır. Ona görə də diplomatik müharibədə də masa üzərində əsasən həmin faktor müzakirə predmetinə çevrilib," - deyə politoloq vurğulayıb.
Orucovun sözlərinə görə, ABŞ Hörmüzü hərbi vasitələrlə açmağı ilkin olaraq düşünsə də, bunun riskli olduğunu və böyük itkilər hesabına başa gələcəyini anlayaraq bu seçimi arxa plana atıb.
Politoloq qeyd edib ki, tərəflərin İslamabaddakı 11 aprel görüşünün uğursuzluğundan sonra yenidən müzakirəyə qayıdacaqları əlverişli mühit yaranmadı. Əvəzində güc nümayişi təbliğatına müraciət edilməsi narahatlıq doğurur: "Belə yanaşma və sərt ritorikanın davamı müharibənin yenidən başlanması anlamına gəlir."
"ABŞ hələ ki atəşkəsi uzatmaqla çıxılmazlıqdan qurtulmağa üstünlük verirsə də, paralel olaraq İran ətrafında hərbi gücünü artırır, əlavə qüvvələr cəmləşdirir. Bunu iki cür yozmaq olar: birincisi, Vaşinqton ənənəvi olaraq hərbi təzyiq altında İranı öz şərtləri ilə danışıqlara oturtmaq istəyir; ikinci variant isə müharibənin hələ də masa üzərində qalmasıdır," - deyə ekspert bildirib.
Əli Orucov İranın danışıqların yenidən başlanması üçün ortaya qoyduğu mərhələli həll yolunu da şərh edib. Buna görə, ilkin olaraq ABŞ və müttəfiqi İsrail Livana və İrana hücum etməyəcəyinə təminat verir, ardınca Hörmüz boğazının idarəçiliyi və təhlükəsizliyi razılaşdırılır, hər iki razılaşmaya tam əməl olunduqdan sonra isə nüvənin zənginləşdirilməsi, raket texnologiyasının təkmilləşdirilməsi və proksi qüvvələrə dəstəyin dayandırılması kimi əsas məsələlər müzakirəyə çıxarıla bilər.
"Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, Tehran rejimi uranın zənginləşdirilməsini və raket texnologiyasının təkmilləşdirilməsini İran xalqının hüquqları və qırmızı xətt hesab edir. Raket texnologiyasının müzakirəyə çıxarılmasından isə ümumiyyətlə imtina edir. Hörmüzün idarəçiliyinin hüquqi statusunda da ABŞ-ı kənarda saxlayır. Əslində bu təkliflər elə təkliflərdir ki, ABŞ tərəfindən qəbulu mümkün deyil," — deyə politoloq qeyd edib.
Orucovun fikrincə, Tehran razılaşmaq yox, imitasiya edir: "Göstərmək istəyir ki, Tehran rejimi danışıqlara açıqdır, D. Tramp bundan qaçır. Eyni zamanda bu, öz qüvvələrini yenidən səfərbər etmək və manevr imkanlarını artırmaq üçün vaxt qazanmaq taktikasıdır."
Politoloq həmçinin beynəlxalq kontekstə toxunub. Hindistan, Yaponiya və Cənubi Koreya üçün danışıqların detallarından daha vacib olanın Hörmüzün açılması, təhlükəsizliyi və azad naviqasiyaya imkan verilməsi olduğunu vurğulayıb. Körfəz ölkələrinin isə İranı hələ də təhlükə kimi gördüyünü və boğazın onun nəzarətində qalmasını istəmədiyini bildirib.
"Pekin isə ABŞ-ın həmin bölgədə hər hansı statusda və formada qalmasını qəti şəkildə istəmir. Bu, Çinin milli maraqlarına uyğun deyil. Ona görə də İranın danışıqlardakı mövqeyinin güclənməsinə dəstəyini davam etdirir. Xarici İşlər Naziri Əraqçi Rusiya lideri Putinlə görüşündə də Kremlin İranın mövqeyini ifadə etməsinə yardım göstərməsini istəyəcək. Yəni Hörmüz boğazında Rusiya və Çinin ABŞ ilə mövqelərinin toqquşması problemin həllini çıxılmaza dirəyir," - deyə Əli Orucov yekunlaşdırıb.
Politoloqa görə, mövcud status-kvo çox uzun çəkməyəcək.
Dəniz NƏSİRLİ
