Çexiya 2025-ci ildə Azərbaycan neftinin əsas alıcılarından biri oldu və İtaliyadan sonra 2-ci yerə çıxdı. Bunun fonunda Çexiyanın Baş naziri də Azərbaycana səfər etdi.
Baş nazir İlham Əliyevlə görüşdü, Qəbələdə Azərbaycan-Çexiya biznes-forumu keçirildi. Prezidentin adından Baş nazirin şərəfinə Qəbələdə rəsmi lanç da verildi. Qəbələ seçimi təsadüfi deyil. Çexiya şirkətləri turizm, kənd təsərrüfatı, su təsərrüfatı sahəsində Qəbələdə layihələrə maraq göstərir. Eyni zamanda Qəbələ Azərbaycanın “yaşıl enerji” və turizm mərkəzlərindən birinə çevrilir, çexlər də texnologiya və investisiya ilə Azərbaycan iqtisadiyyatına daxil olmaq istəyir.
Ticarətə gəlincə, Çexiya Azərbaycan neftindən çox asılıdır. Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Çexiya “Drujba” boru kəməri ilə Rusiya neftindən imtina edir. Alternativ kimi Azərbaycan nefti əsas varianta çevrildi. BTC kəməri ilə Ceyhana gələn Azərbaycan nefti oradan tankerlərlə Triestə, sonra boru ilə Çexiyaya çatdırılır. 2024-cü ildə Çexiya Azərbaycan nefti idxalını kəskin artırdı, 2025-ci ildə isə İtaliyadan sonra 2-ci ən böyük alıcı oldu. Rəqəmlə desək, Çexiya 2025-ci ildə Azərbaycanın xam neft ixracında təxminən 15-18% paya sahibdir. İtaliya birinci yerdə qalır, çünki Triest terminalı və İtaliya neftayırma zavodları ən böyük müştərilərdir.
Baş nazirin səfərində də əsas mövzu enerji oldu. Çexiya 2027-ci ilə qədər Rusiya neftindən tam imtina etmək istəyir. Bunun üçün Azərbaycanla uzunmüddətli tədarük müqavilələri bağlayır. Əvəzində Çexiya Azərbaycana sənaye avadanlığı, maşınqayırma, müdafiə sənayesi, tibbi texnologiya satır. Qəbələdəki biznes-forumda da məhz bu sahələr müzakirə olundu.
Yəni neft ticarəti siyasi münasibətləri də dartır. Çexiya bizə görə “vacib müştəri”yə çevrilir, biz də onlar üçün “etibarlı tədarükçü”. Qəbələ səfəri də bu tərəfdaşlığın simvolik təsdiqi idi.
Çexiya Azərbaycan neftini birbaşa boru kəməri ilə ala bilmir, çünki aralarında fiziki bağlantı yoxdur. Ona görə neft bir neçə mərhələdən keçir. Azərbaycan nefti əvvəlcə Bakı-Tbilisi-Ceyhan kəməri ilə Xəzər dənizindən Türkiyənin Aralıq dənizi sahilindəki Ceyhan limanına vurulur. Ceyhan SOCAR-ın əsas ixrac terminalıdır və oradan neft tankerlərə yüklənir.
Çexiyaya göndərilən neft tankerlərlə Aralıq dənizindən keçib İtaliyanın şimal-şərqindəki Triest limanına çatdırılır. Triest limanı Mərkəzi Avropanın ən böyük neft terminallarından biridir. Oradan neft TAL boru kəmərinə vurulur. TAL kəməri Triestdən başlayır, Alp dağlarını keçir, Almaniyanın cənubuna və Avstriyanın bir hissəsinə gedir. TAL-ın bir qolu var ki, IKL adlanır. IKL kəməri Almaniyanın İngolştadt şəhərindən Çexiyaya daxil olur və birbaşa Çexiyanın iki əsas neftayırma zavoduna gedir. Biri "Litvínov" zavodudur, digəri "Kralupy nad Vltavou" zavodudur. Hər iki zavod "Orlen Unipetrol" şirkətinə məxsusdur və Çexiyanın benzin, dizel, mazut tələbatının əsas hissəsini ödəyir.
Həcmə gəlincə, 2022-ci ilə qədər Çexiya neftinin yarısından çoxunu Rusiyadan Drujba kəməri ilə alırdı. Rusiya-Ukrayna müharibəsi başlayandan sonra Çexiya hökuməti Rusiya neftindən imtina etmək qərarı verdi. Əvəzinə Azərbaycan, Norveç, Qazaxıstan və ABŞ neftini artırdı. Azərbaycan bu siyahıda əsas yer tutdu. 2024-cü ildə Çexiya Azərbaycandan təxminən 2 milyon ton neft aldı. 2025-ci ildə bu rəqəm 2.5 milyon tondan 3 milyon tona qalxdı. Bu həcm Çexiyanın illik neft idxalının 35 faizindən 40 faizinə qədərini ödəyir. Bununla da Azərbaycan İtaliyadan sonra Çexiyanın ikinci ən böyük xam neft tədarükçüsü oldu.
Çexiyanın planı 2027-ci ilə qədər Rusiya neftindən tamamilə imtina etməkdir. Amma Drujba kəmərindən imtina üçün TAL kəmərinin gücü çatmalıdır. Ona görə Çexiya və TAL konsorsiumu kəmərin ötürücülük qabiliyyətini artırmaq layihəsinə başladı. Layihə bitəndə TAL ilə Çexiyaya ildə 4 milyon ton neft vurmaq mümkün olacaq. Çexiya bu 4 milyon tonun hamısını Azərbaycandan almaq istəyir. Belə olsa, Azərbaycan Çexiyanın neft idxalında 60 faiz paya sahib olacaq və Çexiya Rusiyadan tam asılılıqdan qurtulacaq.
Müqavilələr SOCAR ilə Çexiyanın dövlət neft kəməri operatoru MERO və neftayırma şirkəti "Orlen Unipetrol" arasında bağlanır. Neftin qiyməti dünya bazar qiymətləri ilə, əsasən Brent markasına bağlı müəyyən edilir. Keyfiyyətə görə Azərbaycanın Azeri Light nefti Çexiya zavodları üçün əlverişlidir, çünki tərkibində kükürd azdır və benzin, dizel çıxımı yüksəkdir.
Çexiya Baş nazirinin 2025-ci ildə Qəbələyə səfəri də bu enerji əməkdaşlığı ilə bağlı idi. Qəbələdə Azərbaycan-Çexiya biznes-forumu keçirildi və əsas müzakirə enerji, sənaye və texnologiya oldu.
Bütün bunlarla yanaşı Çexiyanın sənaye və ticarət naziri Karel Havliçek aprelin 27-də Azərbaycana səfəri zamanı jurnalistlərə bildirib ki, Çexiya Azərbaycandan ildə 2 milyard kubmetr təbii qaz almaq üçün uzunmüddətli müqavilə bağlamağa çalışır. Danışıqlar uğurla nəticələnərsə, 10–15 illik müqavilə əsasında tədarüklərə iki-üç il ərzində başlanıla bilər.
Müqavilə təşəbbüsünü Çexiyanın CEZ yarıdövlət şirkəti irəli sürüb. Baş nazir Andrey Babiş isə Azərbaycanın Çexiyanın ən iri neft təchizatçısı olduğunu vurğulayıb - idxal olunan neftin 42 faizi Azərbaycanın payına düşür.
Prezident İlham Əliyev Qəbələdə birgə mətbuat bəyanatında qeyd edib ki, Azərbaycan Çexiyaya qonşu olan ölkələrə artıq təbii qaz ixrac edir və bu sahədə gələcək əməkdaşlıq barədə razılığa gəlinilib.
Qeyd etmək lazımdır ki, bu danışıqlar hələ müqavilə mərhələsinə çatmayıb, tərəflər müzakirələri davam etdirir.
Dəniz NƏSİRLİ
