ABŞ prezidenti Donald Tramp və Böyük Britaniyanın baş naziri Keyr Starmer telefon danışığı aparıblar. Məlumata görə, onlar Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpasını müzakirə ediblər. Onların son günlərdə aktuallaşan başqa bir müzakirə mövzusu da olub. Mediada yayılan məlumatlara görə, Tramp, Böyük Britaniya da daxil olmaqla, İrana qarşı müharibədə ABŞ-ı dəstəkləməyən NATO ölkələrinə təzyiq göstərmək üçün tədbirlər hazırlayır.
Ağ Ev administrasiyasının NATO ölkələrini "pis" və "yaxşı"ya bölmək planı ilə bağlı xəbərin ilkin mənbəyi məlumatlı "Politico" nəşridir. O, üç Amerika rəsmisinə və Pentaqon mənbəyinə istinad etmişdi. İddialara görə, "pis" NATO ölkələri ilə əlaqələrin yenidən nəzərdən keçirilməsi mövzusu artıq ABŞ Hərb Nazirliyi əməkdaşları arasında elektron poçt yazışmalarında müzakirə olunur. Bu "pis" ittifaq üzvlərinin tam siyahısı verilməsə də, ikisi məlumdur: İspaniya və Böyük Britaniya. Tramp İrana qarşı hərbi kampaniyanın lap əvvəlindən onlara qarşı şikayətlərini bildirib. İspaniya bunu birbaşa qınayıb, Britaniya isə, Amerika prezidentinin sözlərinə görə, ABŞ-a kömək təklifinə lazımi həvəs göstərmədən cavab verib. Tramp NATO müttəfiqlərinə qarşı ittihamlarını dəfələrlə və açıq şəkildə təkrarlayıb. O, hətta bu ittihamları NATO-nun baş katibi Mark Rutte qarşısında da qaldırıb.
Əslində, ABŞ müttəfiqlərinin iki kateqoriyaya bölünməsi artıq açıq şəkildə təklif olunub. Pentaqon rəhbəri Pit Heqset bu barədə 2025-ci ilin dekabr ayında Milli Müdafiə Forumunda danışıb. O bildirib ki, "İsrail, Cənubi Koreya və bu yaxınlarda Almaniya, Baltikyanı ölkələr və digərləri kimi proaktiv olan nümunəvi müttəfiqlər xüsusi münasibət alacaqlar". Bu "digərləri" arasında, ehtimal ki, İranla döyüşən Amerika kontingenti üçün logistika təmin etməyə razılıq verən Avropa NATO ölkələri olan Rumıniya və Bolqarıstan da var. Heqset nümunəvi olmayan ABŞ müttəfiqlərini "ağılsız siyasətlərinin" "nəticələri" ilə hədələyib. O, bu nəticələrin və ya bu "xüsusi münasibətin" mahiyyətinin nə ilə nəticələnəcəyini izah etməyib.
Əgər "Politico"nun xəbəri doğrudursa, görünür, Tramp administrasiyası Heqsetin ideyasına konkret məzmun vermək qərarına gəlib. "Reuters" agentliyi bildirir ki, Pentaqonun elektron poçtlarında İspaniyanın NATO-dakı üzvlüyünü dayandırmaq təklifi var. Bunun rəsmi bəhanəsi ölkənin bütün ittifaq üzvləri üçün müəyyən edilmiş məcburi müdafiə xərcləri hədəfinə çatmasının gecikməsidir. Lakin bunun qanuni olaraq necə işləyəcəyi tamamilə aydın deyil. Şimali Atlantika Müqaviləsi bir ölkənin ittifaqdakı üzvlüyünü zorla dayandırmaq üçün mexanizm təmin etmir. Bir ölkə NATO-dan yalnız öz təşəbbüsü ilə çıxa bilər ki, bu da İspaniyada açıq şəkildə belə deyil. Yeri gəlmişkən, "Reuters"in xəbərinə şərh vermək istənildikdə, İspaniyanın baş naziri Pedro Sançez ölkəsinin hakimiyyətinin "elektron poçtlarla işləmədiyini", yalnız "rəsmi sənədlərlə və bu halda ABŞ hökumətinin rəsmi baxış bucağı ilə" məşğul olduğunu söyləyib. Bu arada, NATO-nun üzvlüyün məcburi dayandırılmasını nəzərdə tutacaq fundamental islahatı ilə bağlı rəsmi mövqe yalnız iyul ayında Türkiyədə keçiriləcək alyansın zirvə toplantısında formalaşdırıla bilər. O vaxta qədər ABŞ siyasətində, o cümlədən İranla bağlı siyasətdə çox şey dəyişmiş olacaq. Tramp ya tamamilə Yaxın Şərq müharibəsində bataqlığa düşə bilər, ya da qalib gəlməsə də, daha az itki ilə oradan çıxa bilər. Nəticə etibarilə, İranla qarşıdurmada ABŞ-ı dəstəkləməyən NATO müttəfiqləri ilə fikir ayrılıqları ya genişlənəcək, ya da tarixə qovuşacaq: hazırkı Amerika prezidenti etdiyi təhdidləri tez unutmaq qabiliyyəti ilə tanınır. Unutmaq çətin olacaq şey ikitərəfli münasibətləri dəyişdirən konkret hərəkətlərdir. "Politico"ya görə, bu, Böyük Britaniyaya da şamil edilə biləcək bir şeydir. İddialara görə, Pentaqon Argentinanın Folklend adalarına iddialarını dəstəkləməyi müzakirə edir. Məlum olduğu kimi, bu adalar 1982-ci ildə baş verən qısamüddətli Britaniya-Argentina müharibəsinə səbəb oldu. Müharibə zamanı ABŞ Böyük Britaniyaya lehinə neytral mövqe tutdu və bu mövqeyi o vaxtdan bəri qoruyub saxladı, baxmayaraq ki, hazırkı Argentina prezidenti Xavyer Miley özünü Trampın dostu və müttəfiqi kimi təqdim edir. Aydındır ki, əgər ABŞ Mileyin planlarını birbaşa dəstəkləsə, London və Vaşinqton arasındakı münasibətlər dönməz şəkildə dəyişəcək. Fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, Britaniya cəmiyyətində və siyasi təbəqədə bir fikir birliyi var: Folklend adaları ölkənin ayrılmaz hissəsidir və onların Argentinaya verilməsi müzakirə mövzusu deyil. Buna görə də Tramp ölkənin uzun müddətdir mövcud olan və ən vacib müttəfiqi ilə münasibətlərində ən ciddi qırmızı xətti keçmək riskini daşıyır ki, bunun da NATO-nun gələcəyi üçün nəticələri gözlənilməz olacaq. Bu dururmda Avropa İttifaqı (Aİ) liderləri rəsmilərə ittifaqın təsis müqaviləsində yer alan qarşılıqlı yardım bəndinin dəqiqləşdirilməsi ilə bağlı plan hazırlamağı tapşırıblar. Qərar ABŞ-nin NATO-ya sadiqliyi ilə bağlı artan şübhələr fonunda qəbul edilib. NATO-nun 5-ci maddəsi Avropanın təhlükəsizliyinin əsas sütunu sayılır. Ondan fərqli olaraq, Aİ-nin qarşılıqlı yardımla bağlı maddəsində detallı əməliyyat planları və ya hərbi strukturlar yer almayıb. Bu mexanizm indiyədək cəmi bir dəfə – 2015-ci ildə Parisdə 130 nəfərin ölümü ilə nəticələnən terror hücumlarından sonra Fransa tərəfindən işə salınıb. O vaxt Aİ-yə üzv dövlətlər hərbi missiyalara töhfələrini artırmaqla Fransanın hərbi yükünü yüngülləşdirmiş və ölkəni əlavə qüvvə göndərmək zərurətindən azad etmişdilər. "Reuters" agentliyinin məlumatına görə, Kipr Aİ Müqaviləsinin 42.7-ci maddəsinin gücləndirilməsində xüsusilə maraqlıdır. Ötən ay İran müharibəsi zamanı adadakı Britaniya hərbi bazasına dron zərbəsi endirilmişdi. Kipr hazırda Aİ Şurasına sədrlik edir, lakin NATO üzvü deyil. Aİ Müqaviləsinin 42.7-ci maddəsində deyilir: "Üzv dövlət öz ərazisində silahlı hücumun qurbanı olarsa, digər üzv dövlətlər bütün imkanları ilə ona yardım və dəstək göstərmək öhdəliyi daşıyır".
Tahir TAĞIYEV
