Avropa İttifaqı Şurası 20-ci sanksiya paketində Rusiyaya qarşı məhdudiyyətlərdən yan keçmə mexanizmini ilk dəfə işə salıb. Məsələn, Qırğızıstana müəyyən malların tədarükünə qadağa qoyulub, çünki ölkə Rusiyaya reeksport (başqa ölkələrdən idxala vasitəçilik etmə) üçün vasitəçi kimi istifadə olunur.
Aİ-dən Qırğızıstana ÇPİ (Çox Proqramlı İdarəetmə) dəzgahları və şəbəkə avadanlıqlarının ixracı qadağan edildi. Brüsselin məlumatına görə, bu mallar sonradan Rusiyaya göndərilir. 2025-ci ilin 10 ayında bu tip malların Qırğızıstana idxalı müharibədən əvvəlki dövrlə müqayisədə 8 dəfə artıb. Qırğızıstandan Rusiyaya ixracı isə 12 dəfə artıb. Aİ Bişkeklə məsləhətləşmələr aparsa da, artım dayanmayıb. Şuranın bəyanatında deyilir ki, Avropa İttifaqı tətbiq sanksiyalardan üçüncü ölkələrdəki ixracatçılar tərəfindən sistemli şəkildə yan keçilməsi hallarına göz yummayacaq. Sanksiyalardan yan keçmənin qarşısını alan bu mexanizm hələ 2023-cü ildə hazırlansa da, ilk dəfə indi tətbiq olunur. Uzun müddətdir ki, Ermənistan da eyni qaydada Aİ ölkələrindən idxal edilmiş çip və raket istehsalında istifadə edilən mikrosxemləri sonradan Rusiyaya ixrac edir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi başlayandan sonra Ermənistana çip və mikrosxemlərin idxalı kəskin artıb. ABŞ Sənaye və Təhlükəsizlik Bürosunun məlumatına görə 2021-ci illə müqayisədə 2022-ci ildə Ermənistanın ABŞ-dan çip və prosessor idxalı 5 dəfədən çox artıb, Aİ-dən idxal isə iki dəfədən çox artıb və bu malların 97%-i Rusiyaya göndərilib. Ermənistanın "Elektrik maşınları, səs yazan avadanlıq və hissələri" kateqoriyası üzrə ixracı 2021-ci ildə 24 milyon dollar idisə, 2022-ci ildə 526 milyon dollara çatıb, yəni 21 dəfədən çox artıb. Ermənistanın Rusiyaya ümumi ixracı da 2022-ci ildə təxminən üç dəfə artıb, 2023-cü ilin yanvarında isə artım 5 dəfədən çox olub. Bloomberg yazır ki, müharibədən sonra Ermənistan gözlənilmədən dünyada Rusiyaya döyüşə hazırlıq məqsədli yarımkeçirici ixrac edən dördüncü ölkəyə çevrilib. Ermənistan özü çip istehsal etmir, gətirdiyi malların əksəriyyəti reeksportdur. Bu artımın əsas səbəbi Rusiyanın sanksiyalardan yan keçmək üçün Ermənistan üzərindən çip almasıdır. Bütün bunlar ortada olduğu halda Aİ-nin Ermənistana da oxşar sanksiya tətbiq etməsi mümkündürmü? Etmirsə, bunu nə ilə izah etmək olar, eyni sxem üzrə reeksport prosesi Ermənistan tərəfindən də həyata keçirilirsə, onda niyə Qırğızıstana sanksiya tətbiq edilir, amma Ermənistana tətbiq edilmir? Məlumatlardan aydın görünür ki, Ermənistan Qırğızıstanla müqayisədə daha böyük həcmdə reeksport həyata keçirib - 21 dəfəlik artım Qırğızıstanın göstəricilərini belə üstələyir. Bununla belə, Aİ indiyə qədər Ermənistana oxşar mexanizm tətbiq etməyib. Bunun bir neçə izahı var. Birincisi, Ermənistan 2022-ci ildən etibarən guya Rusiyadan aktiv şəkildə uzaqlaşmağa çalışır. Paşinyan hökuməti Rusiya ilə münasibətləri soyudub, KTMT-də iştirakını dondurub, Aİ ilə yaxınlaşma siqnalları verib. Brüssel bu prosesi dəstəkləmək istəyir. Ermənistana sanksiya tətbiq etmək isə ölkəni yenidən Rusiyaya doğru itələyə bilər, bu isə Aİ-nin istədiyi nəticənin tam əksidir. Qırğızıstan isə belə bir geosiyasi seçim qarşısında durmayıb. İkincisi, Aİ reeksport mexanizmini tətbiq etməzdən əvvəl ölkəyə xəbərdarlıq edir və müzakirələr aparır. Ermənistanla bu cür diplomatik ünsiyyət davam edir, lakin hələ nəticə verməyib. Qırğızıstanla da məsləhətləşmələr aparılıb, artım dayanmayandan sonra sanksiya tətbiq edildi. Üçüncüsü, mexanizmin işə düşməsi üçün "sistemli yan keçmə" faktının rəsmi şəkildə sübut edilməsi tələb olunur. Ermənistan məsələsini sübuta yetirmək üçün kifayət qədər sənəd toplandığı halda belə, siyasi iradə hər zaman hüquqi əsasdan daha güclü rol oynayır. Dördüncüsü, ikili standart məsələsidir. Tənqidçilər haqlı olaraq qeyd edir ki, eyni sxem üzrə işləyən iki ölkəyə fərqli yanaşma Aİ-nin sanksiya siyasətinin ardıcıl deyil, siyasi maraqlarla şərtləndirildiyini göstərir. Bu, Brüsselin zəif cəhətidir - prinsip bəyan edib, müstəsnaları saxlamaq inamı zədələyir. Qısacası, Ermənistana sanksiya tətbiq etmək texniki cəhətdən mümkündür, lakin Aİ bunu müzakirə etməkdənsə, Ermənistanı Qərbə doğru çəkmə strategiyasını üstün tutur. Bu, real siyasətin hüquqi prinsipi üstələdiyi klassik bir nümunədir.
Akif NƏSİRLİ
