ABŞ-ın Ukraynaya 15 illik və uzadıla bilən təhlükəsizlik zəmanəti təklif etməsi müharibədən sonrakı dövr üçün Kiyev qarşısında yeni siyasi və strateji müzakirələr açır. Prezident Volodimir Zelenski bu müddətin Ukraynanın uzunmüddətli təhlükəsizliyi üçün yetərli olmadığını vurğulayır və daha davamlı, gələcək riskləri minimuma endirən zəmanətlərə ehtiyac olduğunu bildirir. Onun fikrincə, ABŞ-da Donald Tramp kimi fiqurun belə bir uzunmüddətli öhdəliyə razılaşması Ukrayna üçün ciddi siyasi uğur ola bilər. Lakin bu zəmanətlərin qüvvəyə minməsi üçün həm ABŞ, həm də Ukrayna qanunverici orqanlarının ratifikasiyası vacibdir ki, bu da prosesi daha mürəkkəb və zaman alan edir.
Zelenskinin açıqlamalarından aydın olur ki, Vaşinqton və Kiyev arasında təhlükəsizliklə bağlı əsas prinsiplər artıq razılaşdırılıb və bu razılaşmalar bir neçə sənəddə öz əksini tapıb. Bununla belə, Ukraynanın gələcək təhlükəsizlik arxitekturası təkcə ABŞ-la məhdudlaşmır. Müharibədən sonrakı mərhələdə Avropa ölkələrinin, xüsusən Fransa və Böyük Britaniyanın aparıcı rolu nəzərdə tutulur. Bu yanaşma Ukraynanın təhlükəsizliyini daha geniş beynəlxalq çərçivəyə salmaq və onu bir ölkədən asılı vəziyyətdə saxlamamaq cəhdi kimi dəyərləndirilə bilər.
Müharibənin bitməsi ilə bağlı şərtlərin referendum yolu ilə təsdiqlənməsi ideyası isə bu prosesə yeni siyasi ölçü əlavə edir. Zelenski bildirib ki, belə bir referendumun keçirilməsi üçün minimum şərt Rusiyanın ən azı 60 günlük atəşkəsə razılaşmasıdır. Bu tələb sadəcə texniki məsələ deyil. Təhlükəsizlik, seçki kampaniyasının aparılması, logistika və seçicilərin sərbəst iradə ifadəsi üçün zəruri baza kimi təqdim olunur. ABŞ rəsmilərinin açıqlamalarına görə, Rusiya atəşkəsə ehtiyac olduğunu anlayır, lakin daha qısa müddət istəyir. Bu isə tərəflər arasında hələ də ciddi fikir ayrılıqlarının qaldığını göstərir.
Zelenskinin “sülh planı”nın müzakirəsi üçün referendum keçirməyə icazə verməsi onun Rusiyanın qəbul etdiyi və ya təklif etdiyi sülh şərtləri ilə razılaşması anlamına gəlmir. Əksinə, bu addım daha çox siyasi və hüquqi çərçivə yaratmaq, mümkün razılaşmaya daxili legitimlik qazandırmaq məqsədi daşıyır. Uzun və dağıdıcı müharibədən sonra qəbul ediləcək hər hansı qərarın yalnız icraedici hakimiyyətin iradəsi ilə deyil, cəmiyyətin razılığı ilə təsdiqlənməsi Zelenskinin üzərindəki siyasi yükü paylaşmaq cəhdi kimi də oxuna bilər.
Zelenskinin mövqeyi iki əsas xətt üzərində qurulub. Bir tərəfdən, o, Ukraynanın təhlükəsizliyinin qısa müddətli və ya qeyri-müəyyən zəmanətlərlə təmin olunmasının riskli olduğunu düşünür və uzunmüddətli mexanizmlər axtarır. Digər tərəfdən isə istənilən sülh və ya təhlükəsizlik razılaşmasının parlament və ya referendum vasitəsilə təsdiqlənməsini vacib sayır. Bu yanaşma gələcəkdə “zorla qəbul etdirilmiş sülh” ittihamlarının qarşısını almağa və siyasi məsuliyyəti kollektivləşdirməyə xidmət edir.
Təhlükəsizlik zəmanətlərinin yalnız ratifikasiyadan sonra qüvvəyə minməsi faktı da onu göstərir ki, hazırda ortada hüquqi baxımdan tamamlanmış, hər iki tərəf üçün məcburi olan yekun sülh planı yoxdur. ABŞ və aparıcı Avropa dövlətlərinin prosesə cəlb edilməsi Ukraynanın təkbaşına qərar vermək istəmədiyini, daha geniş beynəlxalq təminatlara söykənən model qurmağa çalışdığını göstərir. Donald Trampın mümkün razılığını “böyük siyasi uğur” kimi təqdim etmək isə həm ABŞ daxilində dəstək toplamaq, həm də Rusiyaya Ukraynanın alternativlərinin olduğunu göstərmək üçün taktiki addım kimi qiymətləndirilə bilər.
Nəticə etibarilə, referendum ideyası Zelenskinin Rusiyanın sülh planını artıq qəbul etməsi deyil, müharibənin necə və hansı şərtlərlə bitəcəyi barədə son sözü Ukrayna cəmiyyətinə buraxmaq niyyətinin ifadəsidir. Bu, yekun razılaşmanın hazır olduğunu deyil, əksinə, hələ qarşıda ciddi siyasi, hüquqi və təhlükəsizlik maneələrinin qaldığını göstərən preventiv və strateji bir addımdır.
Akif NƏSİRLİ
