Azərbaycan və Ermənistan arasında əldə edilən Zəngəzur dəhlizi razılaşması regionda yeni bir geosiyasi balansın formalaşmasına səbəb olub. Bu dəhliz vasitəsilə Azərbaycanın əsas əraziləri ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında birbaşa əlaqə təmin ediləcək, həmçinin Ermənistan ərazisindən keçməklə Azərbaycan məhsulları Türkiyə və Avropaya çıxış imkanına sahib olacaq.
Bölgədəki bu proses isə yalnız Azərbaycan və Ermənistan deyil, eyni zamanda İran, Rusiya və Türkiyə kimi regional güclər üçün də strateji əhəmiyyət kəsb edir.
Lakin İranın mövqeyi bu məsələyə fərqli baxış bucaqlarından formalaşır.
İranın Zəngəzur dəhlizinə yanaşması hakimiyyət daxilində yekdil deyil. SEPAH-ın sabiq komandiri və İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik Komissiyasının keçmiş sədr müavini Mənsur Həqiqətpurun müsahibəsində ortaya qoyduğu fikirlər bu parçalanmanın əsas səbəblərini göstərir.
Həqiqətpur razılaşmanı “kiçik hesab etməyin sadəlövhlük” olduğunu bildirib və İranın bu prosesdə “mütləq pay sahibi” olmasınin vacibliyini vurğulayıb. Onun fikrincə, əgər Tehran razılaşmada maraqlarını təmin etməzsə, bölgədə təsirini qorumaq üçün alternativ planlar hazırlanmalıdır.
O, həmçinin, İran prezidentinin oğlu Yusif Pezeşkianın mövqeyinin pantürk hərəkatına uyğun olduğunu iddia edərək rədd edib və prezidentin şəxsi mövqeyinin bu məsələdə strateji baxışı əks etdirmədiyini dilə gətirib.
Bu fərqli baxışlar İranda prezident, parlament, hərbi və təhlükəsizlik dairələri arasında mövcud maraq ayrılıqlarını açıq şəkildə göstərir.
Zəngəzur dəhlizi yalnız siyasi deyil, həm də iqtisadi maraqlar baxımından önəmlidir.
Birincisi, tranzit və ticarət gəlirləri baxımından dəhliz vasitəsilə yük daşımaları Azərbaycanın əsas əraziləri ilə Türkiyə və Avropaya birbaşa çıxış əldə edəcək. İran üçün isə bu marşrut alternativ olaraq tranzit yolu təmin edə bilər, tranzit haqqı və logistika xidmətlərindən gəlir əldə etməsi mümkündür.
İkincisi, Həqiqətpur Zəngəzur dəhlizinin İranın Avropaya və Ermənistana çıxışını bağlayacağı fikrini rədd edib və deyib ki, bölgədə bir neçə alternativ yol mövcuddur. Məsələn, İran-Azərbaycan-Rusiya və ya İran-Ermənistan-Qara dəniz marşrutları iqtisadi imkanları qoruyur.
İran üçün Zəngəzur dəhlizi yalnız iqtisadi deyil, həm də strateji əhəmiyyətə malikdir.
Regional təsirin qorunması baxımından, əgər İran razılaşmada pay sahibi olmazsa, bu, Tehran üçün bölgədə təsirini itirmək risqi yaradır. Həqiqətpur qeyd edir ki, alternativ planlar hazırlanmalıdır ki, İranın strateji maraqları təhlükəyə məruz qalmasın.
Həqiqətpur müsahibədə iddia edir ki, İran “Azərbaycanda İsrail bazalarının yerləşdiyindən əvvəlcədən xəbərdar olub”. Bu isə Tehranın hərbi və kəşfiyyat dairələrində Zəngəzur dəhlizi məsələsinin təhlükəsizlik aspekti kimi də qiymətləndirildiyini göstərir.
İran hakimiyyətində yekdil fikir olmamasının da bir neçə səbəbi var.
Əvvəla, Prezident və siyasi dairələr məsələyə daha diplomatik yanaşma sərgiləyir, hərbi və təhlükəsizlik dairələri isə strateji müdaxilə tələb edir.
İkincisi, İranın cənub bölgələrində çoxsaylı azərbaycanlı icmaları var. Bu isə İranın xarici siyasətində ehtiyatlı davranmasını tələb edir.
Üçüncüsü, Azərbaycan-Türkiyə yaxınlaşması, İsrailin regiondakı fəaliyyəti və ABŞ-ın təsiri İran daxilində müxtəlif qrupların mövqeyinin fərqli görünməsinə səbəb olur.
Yəni Zəngəzur dəhlizi yalnız Azərbaycan və Ermənistan arasında nəqliyyat məsələsi deyil, region üçün geniş geosiyasi və iqtisadi əhəmiyyətə malikdir. İran üçün bu məsələdə əsas məqsəd həm iqtisadi fayda əldə etmək, həm də strateji təsirini qorumaqdır. Lakin hakimiyyət daxilində fərqli baxışların mövcudluğu, daxili etnik balans və regional təsir faktorları Tehran üçün yekdil siyasət yürütməyə imkan vermir. Nəticədə, İranın bu prosesdə rolu yalnız diplomatik təzyiq, alternativ marşrutların təşkili və regional əməkdaşlıq vasitəsilə formalaşa bilər.
Akif NƏSİRLİ
