"The Guardian" qəzetinin məlumatına görə, ABŞ ordusu Qəzza zolağının yenidən qurulması üçün iki hissəyə - "yaşıl" və "qırmızı" zonaya bölünməsini nəzərdə tutan plan hazırlayıb.
“Yaşıl zona” Şərq, Cənub və Şimal sərhədləri boyunca İsrail və Misirə yaxın əraziləri əhatə edəcək. Yenidənqurma işləri burada aparılacaq və bu zona beynəlxalq və İsrail qüvvələrinin nəzarətində olacaq.
“Qırmızı zona” isə Aralıq dənizinə baxan daxili şəhərləri əhatə edir (Xan Yunis, Qəzza, Deyr əl-Bəla). Bu ərazilər əsasən xarabalıq vəziyyətində qalacaq.
Zonalar “sarı xətt” ilə ayrılacaq. Bu xətt Şarm əl-Şeyx sülh razılaşması sonrası İMQ-in (İsrail müdafiə qüvvələri) geri çəkildiyi xətdir.
ABŞ planı fələstinlilərin gələcəkdə könüllü şəkildə “Yaşıl zona”ya köçəcəyini nəzərdə tutur. Planın məqsədi uzunmüddətli perspektivdə Qəzza zolağının yenidən birləşdirilməsinə şərait yaratmaqdır.
ABŞ rəsmisi qeyd edir ki, fələstinliləri köçməyə məcbur edəcək hərbi əməliyyat nəzərdə tutulmur.
Deutsce Welle məqaləsində vurğulanır ki, bu cür planlar İraq və Əfqanıstandakı ABŞ “yaşıl zonaları” ilə paralellər doğurur və həmin layihələr uğursuzluqla yadda qalıb.
ABŞ Avropa ölkələrinin Qəzza üçün beynəlxalq sabitləşdirmə qüvvələrində iştirakını təklif edib. Lakin bəzi mənbələr bu planları “xəyalpərəst” adlandırır, çünki Avropa uzun İraq və Əfqanıstan missiyalarından sonra belə məsələlərə ehtiyatla yanaşır.
7 oktyabr 2023-cü ildə HƏMAS hücumu zamanı İsraildə 1200 nəfər öldürülüb, 250 nəfər girov götürülüb.
Cavab olaraq İsrail Qəzzada genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara başlayıb.
HƏMAS-ın nəzarətində olan Qəzza Səhiyyə Nazirliyi 68 mindən çox ölən, 170 mindən çox yaralı olduğunu bildirir, lakin statistikanın dəqiqliyi mübahisəlidir.
13 oktyabrda Şarm əl-Şeyx sammitində atəşkəs bəyannaməsi imzalanıb və İMQ müəyyən ərazilərdən çəkilib.
İsrail 2000-ə qədər məhbus azad edib, HƏMAS girovları qaytarıb.
Atəşkəs şərtləri HƏMAS-ın hakimiyyəti tərk etməsi, tərksilah olunması idi. Amma HƏMAS silahı təhvil verməkdən imtina edir və opponentlərə qarşı edamlar həyata keçirir. 17 noyabrda BMT Təhlükəsizlik Şurasında Donald Trampın Qəzza planı səsə qoyulacaq.
Bu plan nə qədər ədalətlidir və onun həyata keçirilməsinin perspektivi necə görünür?
Baki-xeber.com nəşrinə görə, ABŞ ordusunun Qəzza zolağını “yaşıl” və “qırmızı” zonalara ayırmağı nəzərdə tutan planı həm humanitar, həm də siyasi baxımdan ciddi mübahisələr doğurur. Planın mahiyyəti yenidənqurmanın İsrail və beynəlxalq qüvvələrin nəzarətində olan “yaşıl zonada” aparılmasını, daxili şəhərlərin isə “qırmızı zona” kimi xarabalıq vəziyyətində qalmasını nəzərdə tutur. Bu konsepsiya yerli əhali üçün könüllü köçürülmə kimi təqdim olunsa da, faktiki durumda fələstinlilərin yaşadıqları əraziləri tərk etməsi qaçılmaz görünür. Bu isə beynəlxalq humanitar hüquqda tez-tez məcburi əhali yerdəyişməsi risqləri ilə əlaqələndirilir və planın humanitar baxımdan ədalətliliyini sual altına qoyur.
Geniş perspektivdə Qəzzanın əhəmiyyətli hissəsinin İsrail və beynəlxalq qüvvələrin nəzarətinə verilməsi fələstinlilərin öz əraziləri üzərində suverenlik hissini daha da zəiflədə bilər. Plan yerli siyasi aktorları - HƏMAS və ya digər Fələstin təşkilatlarını prosesdən kənarda saxladığı üçün qəbul olunma ehtimalı zəifdir. “Qırmızı zona”nın yaşayış üçün yararsız halda saxlanılması və “yaşıl zona”nın təhlükəsiz anklav kimi qurulması keçmişdə İraq və Əfqanıstanda tətbiq olunan, amma böyük ölçüdə uğursuz sayılan “yaşıl zona” modelini xatırladır. Bu paralellər layihənin uzunmüddətli dayanıqlığını daha da şübhə altına alır.
Planın praktik həyata keçirilməsi də mürəkkəb görünür. Fələstinli qruplar, xüsusilə HƏMAS, tərksilah və hakimiyyətdən imtina kimi şərtləri tam şəkildə rədd edir. Bu isə planın əsas dayağını formal olaraq mümkünsüz edir. İsrail daxilində də bu modelə dair vahid siyasi mövqe yoxdur və Qəzzanın beynəlxalq nəzarətə verilməsi orada müəyyən dairələrin müqaviməti ilə qarşılaşa bilər. ABŞ-ın Avropa qoşunlarını sabitləşdirmə qüvvələrinə cəlb etmək planı da real görünmür: Avropa ölkələri uzun, çətin hərbi missiyalardan sonra bu cür risqli əməliyyatlarda iştiraka ehtiyatla yanaşır. Bundan əlavə, BMT Təhlükəsizlik Şurasında planın təsdiqi də ciddi şübhə altındadır. Böyük güclərin siyasi qarşıdurmaları belə bir təşəbbüsün qəbulunu xeyli çətinləşdirir.
Bütün bu şərtlər nəzərə alındıqda plan həm humanitar ədalət baxımından problemlidir, həm də siyasi və praktiki reallıqlar fonunda həyata keçmə ehtimalı aşağı görünür. Daha çox konseptual eskiz təsiri bağışlayan bu model bölgədə davamlı və ədalətli nizamlanma üçün gərəkli konsensusu yaratmaq gücündə deyil.
Akif NƏSİRLİ
