ABŞ Prezidenti Donald Trampın son açıqlamaları beynəlxalq mediada yeni mübahisələr doğurub. O, jurnalistlərlə söhbətində bildirib ki, Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə görüş “iki həftə ərzində və ya bir qədər tez” baş tuta bilər. Trampın sözlərinə görə, artıq iki ölkənin yüksək səviyyəli diplomatları görüşün yerini və vaxtını dəqiqləşdirmək üzərində işləyirlər.
Tramp həmçinin bildirib ki, Rusiya lideri ilə son telefon danışığı “çox məhsuldar” keçib və o, Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski ilə də görüşəcək. “Mən Putinlə və Zelenski ilə ayrıca, amma bərabərhüquqlu şəkildə görüşəcəyəm”, - deyə ABŞ Prezidenti vurğulayıb.
Bu açıqlamalar fonunda Trampın zarafatla dediyi bir cümlə diqqətdən qaçmayıb: “Putinə dedim ki, bir neçə min ‘Tomahawk’ı sizin rəqibinizə ötürməyimə narazı olmazsınız, eləmi? O isə bu ideyaya soyuq reaksiya verdi”.
Bir çox müşahidəçilər bu ifadəni sadəcə zarafat kimi qəbul etsələr də, beynəlxalq siyasətdə belə “yumor”lar çox zaman diplomatik siqnal rolunu oynayır. Bu səbəbdən, bəzi ekspertlər Trampın bu sözlərinin arxasında ABŞ-Rusiya münasibətlərində mümkün yeni tənzimləmə cəhdlərinin dayandığını istisna etmirlər.
“Tomahawk” raketləri ABŞ-ın strateji arsenalında xüsusi yeri olan uzaqmənzilli, yüksək dəqiqlikli qanadlı raketlərdir. Onlar Ukraynaya verilsə, bu, müharibənin gedişinə ciddi təsir göstərə bilərdi. Çünki “Tomahawk” raketləri Rusiya ərazisindəki hədəfləri vura biləcək məsafəyə malikdir və bu, Moskvanın təhlükəsizlik balansını pozmaq kimi qəbul oluna bilər.
Trampın bu raketlər barədə “zarafatı” əslində çox ciddi mövzuya işarə edir: Vaşinqtonun Ukraynaya yardım həcmini və formasını dəyişə biləcəyi ehtimalı.
2024–2025-ci illərdə ABŞ administrasiyası Ukraynaya müxtəlif tipli sursatlar, o cümlədən uzaqmənzilli silah sistemləri göndərməkdə davam edir. Lakin Tramp hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra bu siyasətin istiqamətində realist və praqmatik xəttin gücləndiyi müşahidə olunur.
Trampın ritorikasında “Amerika öz problemlərini həll etməlidir, başqalarının müharibəsini aparmamalıdır” fikri yenidən ön plana çıxır. Bu, onun seçki platformasının əsas sütunlarından biridir və daxili auditoriya üçün çox təsirli siyasi mesaj sayılır.
Baki-xeber.com nəşrinə görə, Trampın sözləri bəzilərində sual doğurub: ABŞ Prezidenti Putin qarşısında “Tomahawk” raketlərinin Ukraynaya verilməsini ləngitmək və ya məhdudlaşdırmaq müqabilində hər hansı öhdəlik götürə bilərmi?
Hüquqi baxımdan bu, çox məhdud imkanlara malikdir. ABŞ Konstitusiyası prezidentə xarici siyasətdə geniş səlahiyyətlər versə də, silah ixracı, hərbi yardım və strateji sursatların transferi kimi məsələlər qanunla tənzimlənir.
Xüsusilə “Arms Export Control Act” və “Foreign Assistance Act” adlı sənədlər bu sahədə ciddi məhdudiyyətlər yaradır:
- Hərbi sursatların ixracı barədə qərarlar Müdafiə Nazirliyi və Dövlət Departamenti tərəfindən razılaşdırılmalıdır;
- Konqresə bildiriş təqdim olunmadan və qanunvericilik proseduru başa çatmadan böyük miqdarda silah göndərişi və ya dayandırılması mümkün deyil;
- Hərbi yardım proqramları, xüsusən Ukrayna kimi müharibə aparan ölkələrə yönələnlər beynəlxalq koalisiya mexanizmləri ilə əlaqələndirilir (ABŞ–NATO–Aİ üçbucağı daxilində).
Deməli, Trampın telefon danışığında Putinə “biz Tomahawkı indi verməyəcəyik” kimi bir siqnal göndərməsi mümkündür, lakin bu, rəsmi və hüquqi öhdəlik deyil. Bu cür bəyanatlar diplomatik ritorikanın bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.
Rusiya üçün bu cür jestlərin siyasi və psixoloji əhəmiyyəti böyükdür. Əgər Tramp administrasiyası Ukraynaya ağır sursatların göndərilməsini ləngidərsə, Moskva nəfəs almaq üçün vaxt qazanacaq.
Bu, həm cəbhə xəttində vəziyyəti sabitləşdirmək, həm də daxildə iqtisadi-siyasi manevr imkanlarını artırmaq baxımından önəmlidir. Lakin Kreml üçün əsas sual budur: ABŞ-ın bu xətti sabit və davamlı olacaqmı, yoxsa Trampın fərdi taktiki addımı kimi qalacaq?
ABŞ-ın institusional strukturları — Konqres, Pentaqon, NATO müttəfiqləri Rusiyaya qarşı sərt mövqeyin saxlanmasının tərəfdarıdır. Bu səbəbdən Putinin Trampla mümkün “sövdələşmədən” uzunmüddətli fayda çıxarması real görünmür.
Beynəlxalq münasibətlər tarixində “zarafat” bəzən diplomatik jest və ya şərti təklif kimi işlədilib. Məsələn, soyuq müharibə dövründə ABŞ və SSRİ liderləri arasında bir çox “yumorla deyilmiş” ifadələr sonradan ciddi danışıqların başlanğıcı olmuşdur.
Trampın üslubu da fərqlidir — o, bir çox hallarda mesajlarını ironik şəkildə, “söz arası” verir. Bu, həm qarşı tərəfə təzyiqi azaldır, həm də ictimai rəydə “sakitləşdirici ton” yaradır. Amma əslində belə ifadələr arxasında strateji siqnallar gizlənə bilər.
“Tomahawk zarafatı” da məhz bu qəbildəndir. Bu, Trampın həm Putinə, həm də NATO müttəfiqlərinə ünvanladığı ikibaşlı mesaj ola bilər:
1. Putinə mesaj: ABŞ Ukraynaya hərbi yardımı taktiki olaraq tənzimləyə bilər, dialoq üçün qapı açıqdır.
2. Müttəfiqlərə mesaj: Vaşinqton Avropadakı müharibəni sonsuz dəstəklə davam etdirməyə borclu deyil, hər bir yardım ABŞ maraqları çərçivəsində olmalıdır.
Tramp-Putin görüşünün yaxın iki həftə ərzində baş tutması gözlənilir. Bu, son illərdə iki ölkə arasında ən yüksək səviyyəli təmas olacaq. Görüşdən əvvəl Trampın Zelenski ilə də danışıqlar aparacağını deməsi, onun balanslı vasitəçi obrazı yaratmaq cəhdindən xəbər verir.
Eyni zamanda, Trampın bu görüşlə həm də seçkiqabağı beynəlxalq imicini gücləndirməyə çalışdığı görünür. ABŞ-da seçici kütləsinin bir hissəsi Ukrayna müharibəsinə maliyyə və silah dəstəyinin azaldılmasını tələb edir. Beləliklə, Trampın Putinə yönəlik “Tomahawk zarafatı” həm də daxili siyasətdə reytinq aləti rolunu oynayır.
Trampın Putinə dediyi “Tomahawk” zarafatı əslində sadə bir diplomatik detal deyil. Bu ifadə həm ABŞ xarici siyasətinin yeni tonunu, həm də Tramp diplomatiyasının qeyri-ənənəvi üslubunu əks etdirir.
Lakin hüquqi cəhətdən baxdıqda, Trampın Putinə hər hansı formal “sövdələşmə” və ya “öhdəlik” təqdim etməsi mümkün deyil. ABŞ-da bu cür qərarlar çoxpilləli mexanizmlərlə qəbul olunur və bir şəxsin iradəsinə tabe deyil.
Beləliklə, “Tomahawk sövdələşməsi” versiyası daha çox siyasi ritorika və diplomatik siqnal kimi qiymətləndirilməlidir. Trampın məqsədi, görünür, həm Moskvaya, həm Kiyevə, həm də Vaşinqtona, yəni öz elektoratına eyni anda fərqli mesajlar göndərmək olub.
Nəticədə, Tramp–Putin görüşü yaxın günlərdə beynəlxalq gündəmin əsas hadisələrindən biri olacaq. Bu görüşdə səslənəcək hər bir ifadə təkcə iki liderin münasibətlərini deyil, həm də Ukrayna müharibəsinin gələcək diplomatik trayektoriyasını müəyyən edə bilər.
Akif NƏSİRLİ
