Məhərrəm Zülfüqarlı: “…Embarqolar qoyula, dövlətlərin təzyiqi ola bilər”
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Misirdən qayıdarkən təyyarədə yerli medianın suallarını cavablandırarkən bildirib ki, Qəzzada atəşkəs qorunmalıdır. Ərdoğan deyib ki, Qəzzadakı atəşkəsin davamlı olması və pozuntuların baş verməməsi ən vacib məsələdir.
“İsrailin keçmişdə atəşkəsi pozmaq təcrübəsi ehtiyatlı və diqqətli olmağı tələb edir. Türkiyə, ABŞ və digər ölkələr atəşkəsin qorunmasına qətiyyətlə dəstək verir və vəziyyət yenidən gərginləşsə, bunun ağır nəticələri olacağını İsrail özü də bilir. Keçmişdə bir çox razılaşmalar kağız üzərində qalmışdı, amma indi daha güclü və ortaq iradə mövcuddur”- deyə Ərdoğan vurğulayıb.
Qeyd edək ki, bu həftənin əvvəlində Misirdə Amerika, Misir, Türkiyə və Qətər Qəzza üzrə “Daimi sülh üçün Tramp bəyannaməsi”imzalayıblar.
İsrail atəşkəsi pozsa, Türkiyə, Amerika, Qətər ona nə edəcək? Nə kimi tədbirlər görəcəklər?
“Digər üç dövlət də bu məsələyə Türkiyə kimi münasibət bəsləməli, atəşkəsi pozan tərəfə indidən öz iradəsini nümayiş etdirməlidir ki, o buna cəsarət etməsin”
Tarix elmləri doktoru, professor, siyasi ekspert Məhərrəm Zülfüqarlı “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Yaxın Şərqdə atəşkəsin élan olunması çox böyük uğurdur, amma belə atəşkəslər müasir tarixdə az olmayıb. “Öz təcrübəmizdən çıxış edərək bildirmək istəyirəm ki, Azərbaycanla Ermənistan arasında uzun müddət atəşkəs olmasına baxmayaraq, Ermənistan tərəfi dəfələrlə atəşkəsi pozdu. Ona görə də çalışmalıyıq ki, bu məsələləri təhlil edərkən münasibəti obyektiv qiymətləndirək. İlk növbədə Yaxın Şərq problemi, İsrailin yaranması, Fələstin dövlətinin yaradılmasına imkan verilməməsi kimi məsələləri təhlil edəndə baxırıq ki, burda böyük dövlətlərin maraqları var. Baxmayaraq ki, böyük dövlətlər müxtəlif tədbirlərdə müxtəlif sözlər deyirlər. Elə Ermənistan-Azərbaycan məsələsində ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri Rusiya, ABŞ və Fransanın nümayəndələri idi, üçü də problemin həllində maraqlı deyildi. Amma diplomatik danışıqlarda həmişə qeyd etməyə çalışırdılar ki, guya bunlar sülhün əldə olunmasını, problemin həllini istəyirlər. Ona görə də Ərdoğanın fikri ilə tam razılaşmaq lazımdır ki, istənilən vaxt bu kövrək atəşkəs pozula bilər. Bu səbəbdən də mövcud atəşkəsə qarant duran dövlətlər İsraili atəşkəsi pozmaqdan çəkindirsinlər ki, atəşkəs uzunömürlü olsun”.
M.Zülfüqarlının fikrincə, burda narahatlıq doğuran məsələlərdən biri Fələstini müstəqil dövlət kimi bir çox ölkələrin tanımamasıdır. Professorun sözlərinə görə, əgər doğrudan da tam atəşkəs istənilirsə, 1948-ci ildə yaranmış İsrail və yaradılmasına imkan verilməyən Fələstin məsələsinin həllinə diqqət edilməlidir. “Əgər Fələstin əksər ölkələr tərəfindən müstəqil dövlət olaraq tanınarsa, İsrail də bunu qəbul edərsə, onda bəli, artıq Yaxın Şərqdə möhkəm, dayanıqlı sülhün olacağına əmin olmaq olar. İndi problemlər çoxdur. Bunlar narahatlıq doğuran məsələlərdir. Türkiyə Prezidentinin də narahatlığı bundan doğur. Mənə belə gəlir ki, əgər digər dövlət rəhbərləri də verdikləri sözlərin üstündə dursalar atəşkəs uzunömürlü olacaq. Biz də ümid edək ki, bu proses belə də davam edəcək və Yaxın Şərqdə sülhə nail olunacaq”-deyə M.Zülfüqarlı qeyd etdi.
M.Zülfüqarlının sözlərinə görə, o sənədi imzalayan dövlətlər, xüsusən də ABŞ həqiqətdən atəşkəsin möhkəm olmasını istərsə, yəqin ki, İsrail buna cəhd etməyəcək. “Müxtəlif dövlətlərin təcrübəsində görmüşük, əgər atəşkəs pozulursa, bu ayrı-ayrı bəhanələrlə edilir. Adətən atəşkəsi pozan günahı qarşı tərəfin üstünə atır. Buna nəzarət etmək bir qədər çətin olur. Əgər İsrail atəşkəsi pozmağa cəhd edərsə, yəqin ki, bəhanələri də çox olacaq. İsrailə qarşı hansı tədbirlər görülməsi məsələsi də müəmmalıdır. Amma hər halda, imzasına hörmət edən dövlət çalışar ki, bunun qarşısı alınsın. İsrail buna cəsarət edərsə, bu təkcə onun öz cəhdi, cəsarəti olmayacaq, əlbəttə ki, onun arxasında böyük güclər dayanacaq. Çalışacaqlar ki, müxtəlif bəhanələrlə bunu qarşı tərəfin üstünə atsınlar. Ona görə də hansı addımların atılacağını demək çətindir. Adətən belə deyirlər ki, belə olarsa İsrailə qarşı embarqolar qoyula, dövlətlərin təzyiqi ola bilər. Amma dəfələrlə görmüşük, Ermənistan atəşkəsi pozub günahı qarçı tərəfin üstünə atıb, bəhanələrlə məsuliyyətdən yayınıb və buna da böyük dövlətlər göz yumub”.
“Qəzzada atəşkəsin pozulmaması, sülhün bərqərar olması arzuolunandır” – deyən M.Zülfüqarlı qeyd etdi ki, sülhün gələcəyinin kövrək, yaxud uzunömürlü olacağı barədə yalnız ehtimallar irəli sürmək olar. “İsrail buna cəhd və cəsarət edəcəksə, bu tək İsrailin addımı olmayacaq, bunun arxasında digər güclər də olacaq. Çünki regional münaqişələr heç də həmin ölkələrin özlərinə aid olmur, onları idarə edən böyük dövlətlər və güclər olur. Onlar, xüsusən də silah istehsal edən şirkətlər bu münaqişələrdən böyük gəlir götürürlər. Münaqişə olmayanda özləri yaradır.
Uzunmüddətli problemlərdən biri Yaxın Şərq məsələsidir, sülh əldə olunubsa, bunu alqışlamaq lazımdır. Həmin dövlətlər də özlərinə hörmət edirlərsə, bu sülhün möhkəm olmasına çalışmalıdır. Türkiyə burda səmimi dövlət kimi bilavasitə öz münasibətini bildirir. Digər üç dövlət də bu məsələyə Türkiyə kimi münasibət bəsləməli, atəşkəsi pozan tərəfə indidən öz iradəsini nümayiş etdirməlidir ki, o buna cəsarət etməsin”-deyə M.Zülfüqarlı əlavə etdi.
İradə SARIYEVA
