“Azərbaycan Hava Yolları” (AZAL) təyyarəsinin vurulması və Rusiyanın ilkin olaraq məsuliyyəti öz üzərinə götürməməsi ilə əlaqədar Moskva ilə Bakı arasında yaranan diplomatik qalmaqal Düşənbədə yekunlaşıb. Prezidentlər Vladimir Putin və İlham Əliyev Koxi Somon sarayında görüşü ölkəmizin haqlı mövqeyinin Rusiyada da ən yüksək səviyyədə qəbul edildiyini göstərir.
Xatırladaq ki, danışıqların əvvəlində ənənəvi əl sıxma və salamlama nitqlərindən sonra Vladimir Putin dərhal azərbaycanlı həmkarını təyyarə qəzasını müzakirə etməyə dəvət edib.
Bakı-Qroznı marşrutu üzrə hərəkət edən AZAL Embraer E190 təyyarəsi 2024-cü il dekabrın 25-də Qazaxıstanın Aktau şəhərində Ukraynaya məxsus pilotsuz təyyarələrin Qafqaz regionunda hücumu zamanı qəzaya uğrayıb. Qəzada 38 nəfər ölüb, 29 nəfər sağ qalıb. Azərbaycan hökuməti təyyarənin Rusiyanın hava hücumundan müdafiə raketi ilə vurulduğunu əvvəldən bəyan edirdi. Görüş zamanı Putin İlham Əliyevdən bir daha üzr istəyib və hadisələrin Rusiya versiyasını təklif edib. O, təyyarənin qəzaya uğramasının Ukrayna pilotsuz təyyarələrinin fəaliyyəti ilə bağlı olduğunu qeyd eib: “AZAL faciəsi günü Rusiya ölkə sərhədini keçən üç Ukrayna pilotsuz təyyarəsini izləyirdi”. Rusiya liderinin sözlərinə görə, təyyarə hava hücumundan müdafiə sistemi tərəfindən atılan raketlərlə deyil, onların dağıntıları ilə vurulub: “Birincisi ondan ibarətdir ki, səmada Ukraynanın pilotsuz uçuş aparatı vardı. Biz faciə günü gecə Rusiya Federasiyasının sərhədini keçən üç belə pilotsuz aparatı eyni vaxtda izləyirdik.
İkinci səbəb Rusiyanın hava müdafiə sisteminin özündə texniki nasazlığın olmasından ibarətdir. Buraxılan iki raket birbaşa təyyarəyə dəyməyib, - əgər bu baş versəydi, təyyarə yerindəcə məhv olardı, - raketlər partlayıb, ola bilər ki, bu, bir neçə metr məsafədə, təqribən 10 metrlik məsafədə özünü məhv etmək olub. Ona görə də təyyarə zədələnib, amma əsas məsələ odur ki, məhvedici döyüş elementləri ilə deyil, yəqin raketin parçalarının özü ilə. Məhz bu səbəbdən pilot hadisəni quş sürüsü ilə toqquşma kimi qiymətləndirib, bu barədə rusiyalı dispetçerlərə məlumat verib, bütün bunlar “qara qutular”da qeyd olunub. Həmçinin ona təklif olunub ki, - bu da “qara qutular”da var, yaxşı eşidilir, - Mahaçqalaya eniş etsin, amma o, qalxdığı aeroporta qayıtmaqla bağlı qərar qəbul edib, sonra isə Qazaxıstana uçub. Bununla belə, fakt faktlığında qalır”. Putin vurğulayıb ki, AZAL təyyarəsinin qəzaya uğramasının son səbəbləri hadisənin hərtərəfli təhlilindən sonra bəlli olub. O, yekun təfərrüatları görüşdən əvvəl dəqiqləşdirib. Rusiya prezidenti Moskvanın faciədə əli olan bütün məmurların hərəkətlərinə hüquqi qiymət verməyə və təzminat da daxil olmaqla bütün lazımi addımları atmağa hazır olduğunu bəyan edib. O, həmçinin qeyd edib ki, bu vəziyyətə nəhayət son qoymaq üçün vaxt lazımdır.
İlham Əliyev AZAL təyyarəsi haqqında ətraflı məlumata görə Putinə təşəkkür edib.
Bundan əvvəl Qazaxıstan Nəqliyyat Nazirliyi təyyarə qəzası ilə bağlı apardığı araşdırmanın nəticələri ilə bağlı rəsmi hesabat yayıb. Məlumata görə, faciəvi hadisədən az əvvəl təyyarənin göyərtəsində bir neçə sistemdə nasazlıqlar aşkar edilib. Daha sonra təyyarə iki dəfə xarici obyektlərlə toqquşub, bu da partlayışa, kabin təzyiqinin azalmasına, idarəetmənin itirilməsinə və nəticədə qəzaya səbəb olub. Araşdırma zamanı təyyarənin konstruksiyasında yad metal parçaları aşkar edilib. Bütün bunlar fonunda Rusiyanın davranışı Ermənistanda böyük ajiotaj yaradıb. Məsələ ilə bağlı “armenianreport” poralı yazır: “Keçən günün hadisələri, bəlkə də, bütün postsovet dövründəki ən parlaq hadisələrdən biridir. AZAL-ın təyyarəsinin Rusiya səmasında vurulması, onlarla Azərbaycan vətəndaşının həlak olması və sonrakı reaksiya Moskvanın son vaxtlar özünün “təsir zonası” hesab etdiyi məkanda qüvvələr balansının necə dərindən dəyişdiyini nümayiş etdirdi.İyirmi ildir qonşuları ilə imperiya mentoru tonunda danışmağa adət etmiş Rusiya prezidenti Vladimir Putin ilk dəfə olaraq bəhanə tapır. Onun İlham Əliyevdən yöndəmsiz üzr istəməsi sadəcə diplomatik jestdən başqa bir şey deyil. Bu, tektonik sürüşməni simvollaşdırır: Rusiya artıq diktə etmir, özünü doğrultmağa məcburdur. Ukraynalı jurnalist və siyasi şərhçi Vitali Portnikov haqlı olaraq qeyd edib ki, Putinin ictimaiyyətdən üzr istəməsi və “günahkarları cəzalandıracağı” vədi zəiflik nümayişidir. Əslində, Rusiya lideri aşkar olanı etiraf etmək məcburiyyətində qaldı: AZAL-ın təyyarəsi Rusiya raketi ilə vuruldu. O, bunu “qırıntılar” adlandırsa da, buna baxmayaraq, bu, Rusiya raketi idi. Ukraynaya genişmiqyaslı işğalın başlanmasından bəri ilk dəfə Putin günahı etiraf etmək kimi səslənən sözlər söylədi. Bakıda reaksiya birmənalı və proqnozlaşdırıla bilən idi. Azərbaycan mediası və ekspertləri hadisəni “diplomatik qələbə” adlandırıblar. Və həqiqətən də bu, qələbə idi.
Portnikovun qeyd etdiyi kimi, Putin Əliyevi “nankorluqda” ittiham etməyə cəsarət etmədi. O, televiziya kameraları qarşısında, bütün dünyanın gözü qarşısında Rusiyanın məsuliyyətini etiraf etməyə və “təəssüf” ifadə etməyə məcbur oldu. Bu yaxınlara qədər belə bir şey təsəvvür edilə bilməzdi. Moskva diktə etməyə, aşağılamağa, tələb etməyə öyrəşib. Amma indi vəziyyət dəyişib. Rusiya hökuməti özünü zəif hiss edir. Bu, təkcə diplomatik jestlərdə deyil, məmurların davranışlarında da özünü büruzə verir. Hətta bir vaxtlar “gənc və modernləşmiş” Rusiyanın simvolu olan Dmitri Medvedyev də indi Şimali Koreyaya köməyə görə təşəkkür etməyə məcburdur. Bu, sadəcə yöndəmsizlik deyil - bu bir diaqnozdur. Buraya 5000 kubalının Ukraynada Rusiya tərəfində döyüşmək üçün göndərildiyi barədə məlumat da əlavə edilir. Təkcə coğrafi deyil, həm də zehni cəhətdən uzaq ölkələrdən gələn əcnəbi muzdluların xidmətinə müraciət etmək hansı dərinliklərə malikdir? Bütün bunlar Rusiya sisteminin aşkar, qaçılmaz gələcək çöküşünün əlamətləridir. Bu fonda Köçəryanın “Ermənistan” blokunun deputatı, “Daşnaksütyun”nun üzvü Armenuhi Kyuregyanın 28 yaşlı oğlunun ölüm xəbəri xüsusilə faciəvidir. Gənc Rusiya-Ukrayna müharibəsində həlak olub. Oğlunun ölümü hər bir ana üçün dəhşətli kədərdir. Amma ölümün Vətənin müdafiəsində deyil, yad ölkədə, başqasının döyüşündə baş verməsi ikiqat dəhşətlidir. Niyə? Hansı məqsədlə? Necə oldu ki, o, könüllü olaraq, yoxsa təbliğatın, vədlərin və ya təzyiqlərin təsiri altında cəbhədə qaldı? Bu suallar ritorik deyil. Onları təkcə hökumətə yaxın “Telegram” kanalları soruşmur. Onlar getdikcə daha çox gözə çarpan bir problemi ortaya qoyurlar: Ermənistan vətəndaşları, xüsusən də gənclər, çox vaxt “müttəfiq qarşısında vəzifə” və ya iqtisadi zərurət illüziyası ilə Rusiyanın hərbi maşınına cəlb olunurlar. Bəli, “Hayastan” blokunun ilhamçısı və lideri Robert Köçəryan uzun müddətdir ki, erməni siyasətçidən daha çox rusiyapərəst kimi qəbul edilir. Onun karyerası və ritorikası çoxdan Moskva ilə bağlıdır. Bəli, daşnaklar Ermənistanda legitim, demokratik hakimiyyəti devirmək üçün Putin Rusiyasından dəstək axtarırlar. Amma bu faktlar belə izah etmir ki, erməni deputatın oğlu niyə başqasının müharibəsinin ön cəbhəsinə düşüb. Bu arada gizlətmək mümkün deyil: hər keçən ay Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsində Ermənistan vətəndaşlarının iştirak etməsi ilə bağlı xəbərlər getdikcə artır. Bəziləri pul üçün könüllü olur, bəziləri ideoloji yanlış təsəvvürlərə görə, bəziləri isə sadəcə Rusiyada yaşadıqları və ya işlədikləri və seçimsiz olduqları üçün. Amma hər halda bu, faciədir. İnsanlar öz ölkəsi üçün yox, Ermənistanın təhlükəsizliyi üçün yox, ölkəsini çoxdan məhv etmiş xarici prezidentin ambisiyaları üçün ölürlər. Rusiya bu gün “ədalət” və ya “ənənəvi dəyərlər” uğrunda mübarizə aparmır. Öz elitasının gücünü qorumaq üçün mübarizə aparır. Və onun cəbhəsində ölən hər kəs xarici planların, xarici maraqların qurbanına çevrilir. Ona görə də Portnikovun sözləri çox cəlbedicidir. O, düz deyir: bütün dünya Azərbaycanın diplomatik qələbəsinin və Rusiyanın rüsvayçılığının şahidi oldu. Amma bu, sadəcə olaraq bir dövlətin digəri üzərində qələbəsi deyil. Bu, Moskvanın artıq güc mərkəzi olmadığını başa düşməyə başlayan bütün postsovet məkanının oyanmasının simvoludur. Bunu Ermənistanda hər bir ayıq adam anlayır. Deməli, Rusiya hərbi bazasının Gümrüdən könüllü və zorla çıxacağı, Rusiya prezidenti, Putin və ya başqasının Kremllə bağlı planlar qurarkən milli maraqlarımızı nəzərə almağa məcbur olacağı gün uzaqda deyil”.
Nahid SALAYEV
