Vaşinqton Türkiyəni NATO-dan uzaqlaşdırmamaq üçün ümumi dövlət sanksiyalarından qaçır, amma...
Ağ Evdən bir mənbəyə istinadla xəbər yayılıb ki, ABŞ Avropadan təkcə Rusiya neftindən imtina deyil, həm də Rusiyanın enerji resurslarının əsas idxalçıları olan Çin, Hindistan və Türkiyəyə qarşı sanksiyalarda dəstək gözləyir. Ağ Evdəki mənbəyə istinadla yayılan informasiya ABŞ-ın mövcud enerji siyasətinin növbəti mərhələsini əks etdirir.
ABŞ artıq Avropaya Rusiyanın neft və qazından imtina etməyi təzyiq kimi qoyub. Bu, Ukrayna müharibəsindən sonra tətbiq olunan sanksiyaların əsas elementlərindən biridir.
İndi isə Vaşinqton daha geniş addım ataraq, yalnız Avropa ölkələrindən deyil, Rusiyanın əsas enerji müştəriləri olan Çin, Hindistan və Türkiyədən də koordinasiyalı sanksiyalara dəstək gözləyir.
Bu, praktiki olaraq Rusiyanın enerji gəlirlərini kəskin azaltmağa yönəlmiş strategiyadır. Lakin Çin və Hindistan Rusiya neftinin ən böyük alıcılarıdır və öz maraqlarından imtina etmə ehtimalları azdır.
Türkiyə isə həm NATO üzvü, həm də Rusiya ilə enerji və ticarət əməkdaşlığında mühüm tərəfdaşdır.
Yəni ABŞ-ın bu planı siyasi cəhətdən böyük gərginlik yarada bilər, çünki Çin və Hindistan Qərbin sanksiyalarına qoşulmur, Türkiyə isə balanslı siyasət aparmağa çalışır.
Belə bir şəraitdə ABŞ və Avropa Türkiyəyə də sanksiya tətbiq edə bilərmi?
Baki-xeber.com nəşrinə görə, əgər ABŞ və Avropa Rusiyanın enerji resurslarına qarşı daha sərt addımlar atsa, ən həssas məqam məhz Türkiyə məsələsi olacaq. Burada bir neçə mühüm məqamı vurğulamağa dəyər.
ABŞ və Avropanın Türkiyəyə münasibətində əsas faktor NATO-dur. Çünki Türkiyə NATO-nun strateji üzvüdür. O, regionda Qərbin hərbi-siyasi dayağı sayılır. ABŞ və Avropa üçün Ankaraya birbaşa sanksiya tətbiq etmək çox risqlidir, ona görə ki, bu, NATO daxilində ciddi parçalanma yarada bilər.
Eyni zamanda, Türkiyə həm Rusiya ilə enerji və ticarətdə əməkdaşlıq edir, həm də Qərblə strateji tərəfdaşlıq saxlayır. Bu balansı pozmaq Ankara üçün çətin olsa da, ABŞ-ın istədiyi kimi, tamamilə Rusiya ilə münasibətləri kəsmək real görünmür. Məsələn, Türkiyənin Rusiya şirkətləri ilə davam edən Akkuyu AES kimi nəhəng enerji layihəsi var, bunu yarımçıq saxlamaq milyardlarla zərər deməkdir.
Amma “ikinci sanksiyalar” mexanizmi paketini işə salmaq olar. Yəni ABŞ və Avropa birbaşa Türkiyəyə deyil, onun bəzi şirkətlərinə və banklarına sanksiya tətbiq edə bilər. Məsələn, əgər türk şirkətləri Rusiya neftinin Avropaya daşınmasına yardım edirsə və ya “kölgə donanması”nda iştirak edirsə, həmin şirkətlər hədəf ola bilər. Bu, artıq əvvəlki sanksiyalarda da tətbiq edilmiş bir üsuldur.
Geosiyasi risqlər baxımından ABŞ və Avropa Türkiyəyə qarşı sərt sanksiyalar tətbiq etsə, Ankara daha çox Moskva və Pekinə yaxınlaşa bilər. Bu isə Qərbin strateji maraqlarına ziddir. Ona görə də, Qərb çox ehtiyatla hərəkət edəcək.
Yekun olaraq qeyd edək ki, ABŞ və Avropa Türkiyəyə qarşı ümumi dövlət səviyyəsində sanksiyalar tətbiq etməyə çətinlik çəkəcək. Çünki bu, NATO birliyinə zərbə olar. Amma Türkiyənin Rusiya ilə enerji əməkdaşlığında iştirak edən bank və şirkətlərinə “hədəfli sanksiyalar” tətbiq olunması mümkündür. Bu, həm xəbərdarlıq, həm də təzyiq vasitəsi ola bilər.
Onu da vurğulayaq ki, ABŞ Türkiyəyə qarşı əvvəlki dövrdə sanksiya tətbiq edib.
Məsələn, ABŞ 2019-cu ildə Türkiyəyə qarşı CAATSA sanksiyaları tətbiq edib. Türkiyə Rusiyadan S-400 zenit-raket HHM kompleksi almasını ABŞ NATO təhlükəsizliyinə təhdid saydı və “CAATSA” (America's Countering America's Adversaries Through Sanctions Act) qanunu çərçivəsində sanksiya tətbiq etdi. Sanksiyalar, əsasən Türkiyə Müdafiə Sənayesi İdarəsi və onun rəhbərlərinə qarşı idi (viza məhdudiyyəti, maliyyə əməliyyatlarına qadağa və s.). Bu göstərir ki, ABŞ bütün Türkiyəni deyil, konkret strukturları hədəfə ala bilir.
Başqa bir faktı xatırladaq, 2018-ci ildə ABŞ vətəndaşı, keşiş Endryu Brunson Türkiyədə həbs olunmuşdu.
Buna görə ABŞ Türkiyəyə təzyiq üçün daxili işlər və ədliyyə nazirlərinə sanksiya tətbiq etdi. Türkiyə sonradan güzəştə getdi və Brunson azad olundu.
Bu nümunə göstərdi ki, ABŞ hədəfli sanksiyalarla siyasi güzəşt almağa çalışır.
2019–2021-ci illərdə ABŞ-da Türkiyənin dövlət bankı olan "Halkbank" İranla gizli neft-qaz əməliyyatlarına görə məhkəmə prosesinə cəlb edildi. Banka qarşı milyardlarla dollar cərimə iddiası irəli sürüldü. Bu isə göstərir ki, enerji və maliyyə sahəsində ikincili sanksiyalar Türkiyəyə qarşı realdır.
Hazırda ABŞ və Avropa Rusiya neftinə qarşı qlobal blokada qurmaq istəyir. Türkiyə Rusiya ilə enerji əməkdaşlığını davam etdirirsə (neft, qaz, Akkuyu AES və s.), ABŞ birbaşa dövlətə qarşı sanksiya qoymaz, amma Türkiyə banklarına (xüsusilə Rusiya ödənişlərini asanlaşdıranlara), enerji şirkətlərinə (Rusiyadan neft idxalı və daşınmasında iştirak edənlərə), hətta logistika və gəmiçilik sektoruna qarşı hədəfli məhdudiyyətlər qoya bilər.
ABŞ-ın əvvəlki addımları göstərir ki, Vaşinqton Türkiyəni NATO-dan uzaqlaşdırmamaq üçün ümumi dövlət sanksiyalarından qaçır, amma banklar, şirkətlər və konkret məmurlar vasitəsilə təzyiqi artırır. Enerji sahəsində də eyni model tətbiq oluna bilər.
Akif NƏSİRLİ
