Azərbaycanın ATƏT-dəki nümayəndəsinin bəyanatı və ABŞ-da ATƏT-in Minsk qrupunun ləğvinə çağrışlar dərin geosiyasi köklərə malikdir
Bu gün reallıqlar ondan ibarətdir ki, ABŞ və Avropa Cənubi Qafqazda sülhün və təhlükəsizliyin təminatçısı olmaq istiqamətində, başqa cür desək, regiona girmək uğrunda mübarizə aparırdı. Bu mübarizə 8 avqust 2025-ci ildə ABŞ-ın qələbəsi ilə başa çatdı. Bütün bunların günahkarı isə Avropa Birliyi özü, xüsusilə də onun alt qurumu olan ATƏT-dir.
Azərbaycan nümayəndə heyətinin Helsinki Yekun Aktının 50 illik yubileyi ilə bağlı bəyanatı əslində Avropanın bu istiqamətdə iflasa uğramasının səbəblərini əks etdirən bir sənəddir. Ümumiyyətlə, son zamanlar ATƏT-in təkmilləşdirilməsində Azərbaycanın fəaliyyəti aktivləşib. Azərbaycanın ATƏT-dəki nümayəndəsinin bəyanatı, ABŞ-da ATƏT-in Minsk qrupunun ləğvinə çağrışlar və s. dərin geosiyasi köklərə malikdir.
Azərbaycanın son dövrlərdə ATƏT çərçivəsindəki fəaliyyəti, xüsusilə də Minsk qrupunun ləğvi məsələsində mövqeyi bir neçə əsas kontekstdə qiymətləndirilə bilər.
Azərbaycan uzun illər Minsk qrupu formatının səmərəsizliyindən narazılığını bildirirdi. Qarabağ münaqişəsi 2020-ci ildə faktiki olaraq hərbi-siyasi yolla həll edildikdən sonra Bakı hesab edirdi ki, bu qurum missiyasını başa vurub.
ATƏT-də islahat ideyaları Azərbaycan üçün daha çox bu tip “ölü formatların” ləğv edilməsi, təşkilatın real və effektiv mexanizmlərə fokuslanması anlamına gəlir. Bu baxımdan Azərbaycan nümayəndə heyətinin Helsinki Yekun Aktının 50 illik yubileyi ilə bağlı bəyanatı kəskin və açıq tənqidlərlə doludur. Bu bəyanatın əsas məqamlarını aşağıdakı şəkildə şərh etmək olar.
Azərbaycan nümayəndə heyətinin sözügedən bəyanatında əsasən ATƏT-in fəaliyyətsizliyi vurğulanıb.
Azərbaycanın Daimi nümayəndəsi qeyd edir ki, ATƏT kontekstində Helsinki prinsiplərinin - suverenlik, sərhədlərin toxunulmazlığı və gücdən istifadə etməmək - öhdəliklərinin icrasındakı seçici yanaşmalar (ikili standartlar) ciddi uğursuzluğa səbəb olub. Bu yanaşma təşkilata olan etibarı zəiflədib və qeyri-sabitlik yaradıb.
Azərbaycanın suverenliyini bərpa etməsi ilə bağlı bəyanatda vurğulanır ki, ATƏT-in münaqişələri çözmək missiyasında uğursuzluğu nəticəsində Azərbaycan öz suverenliyini praktik addımlarla - “ədalət və qanunun bərpası” - bərpa etməyə məcbur olub. Bu, Cənubi Qafqazda sülh və stabillik üçün “tarixi imkan” yaradıb.
Bəyanatda ATƏT struktur və proseslərində islahat çağırışı xüsusi diqqət çəkir.
Azərbaycan, xüsusilə Minsk prosesi ilə bağlı ATƏT strukturlarının artıq ömürlərini başa vurduğunu və bağlanmalı olduğunu qeyd edib.
Eyni zamanda, təşkilat daxilində şəffaflığın, hesabatlılığın, büdcə intizamının artırılmasından və resursların daha səmərəli istifadəsindən söz açılıb.
Bəyanatda ATƏT-in geopolitik reallıqlara uyğunlaşmasına, çevikliyinə və funksionallığının artırılmasına ehtiyac olduğu vurğulanır. Azərbaycan, öz milli maraqlarına uyğun və praqmatik əməkdaşlığın davamlı olacağına işarə edir.
Helsinki prinsipləri fundamental hüquq və normal iqtisadi, siyasi və hərbi sabitliyin nəzəri timsalıdır. Lakin bu prinsiplərin qismən və ya ikili standartlarla tətbiqi, Azərbaycan da daxil olmaqla, iştirakçı ölkələrdə etimadsızlığı artırır və münaqişələrin həllində durğunluq yaradır.
Azərbaycan üçün "öz-özünə ədalət bərpa edilməsi" çağırışı dövlətin suverenliyini qorumaq və beynəlxalq hüququn tam şəkildə yerinə yetirilməsidir. Bu yanaşma təşkilatın yubileyi zamanı mövqeyini yenidən düşünmək və konstruktiv transformasiya yoluna keçmək üçün impuls verir.
Bəyanatda Minsk prosesi ilə bağlı struktur və platformaların artıq nəticə vermədiyi vurğulanır. Bu, ATƏT-in keçmiş missiyalarının yenidən nəzərdən keçirilməsini və yenilənməsini tələb edir.
Azərbaycanın mövqeyi beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq edəcəyi, lakin bu əməkdaşlığın milli maraqlara uyğun, effektiv şəkildə olması zərurətinə işarədir. Bu həm reallıqla uzlaşır, həm də təşkilata qarşı təzyiq deməkdir.
Ümumilikdə, Azərbaycan nümayəndə heyətinin bu bəyanatı təkcə yubiley təntənəsi deyil, həm də çox ciddi çağırış və gözlənti dolu siyasi mesajdır - ATƏT-in özünü yenidən formalaşdıracağı və eyni zamanda Azərbaycan üçün hüquqlarının bərpasının simvoludur.
Azərbaycandakı ATƏT nümayəndəsinin bəyanatları da maraq döğurur.
Son vaxtlar ATƏT-in Azərbaycandakı daimi nümayəndəsinin çıxışlarında tərəflərin post-münaqişə dövründə əməkdaşlıq imkanlarına, sərhədin delimitasiya və demarkasiyasına, humanitar məsələlərin həllinə dəstək mesajları verilir.
Bu bəyanatlar Azərbaycanın ATƏT-lə tam qarşıdurma deyil, islahat yönümlü əməkdaşlıq xəttini qoruduğunu göstərir.
ABŞ-da Minsk qrupunun ləğvinin reallaşmaması ciddi suallar doğurur.
ABŞ Senatı və ya Dövlət Departamenti səviyyəsində Minsk qrupunun formal ləğvi baş verməyib, çünki bu, ATƏT-in kollegial qərarını tələb edir və Fransa, Rusiya kimi ölkələr buna qarşı çıxır.
Bakı üçün faktiki olaraq Minsk qrupu işləmədiyindən “siyasi ölü” hesab olunur. Amma ABŞ diplomatiyasında bəzən bu strukturun adı “ehtiyat mexanizm” kimi dəyərləndirilir. Bu, Azərbaycan üçün müəyyən qıcıq doğursa da, hazırda real təsir gücü yoxdur.
Azərbaycanın mövqeyi post-münaqişə reallıqlarını beynəlxalq təşkilatlara qəbul etdirmək üzərində qurulub.
ATƏT-lə münasibətlərdə tam qopma yoxdur, əksinə, Bakı bu təşkilatın islah olunmasını və regional sülh, əməkdaşlıq formatlarına uyğunlaşmasını istəyir.
Minsk qrupunun formal saxlanılması ABŞ və Fransanın müəyyən diplomatik manevridir, amma reallıqda onun fəaliyyəti yoxdur və Azərbaycan bunu beynəlxalq platformalarda daha çox vurğulayır. Bu vurğu Minsk qrupunu dəstəkləyənlər onun yararsızlığını anlayana qədər davam edəcək və davam etdikcə daha da kəskinləşəcək.
Akif NƏSİRLİ Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
