İranın Hörmüz boğazını məhdud şəkildə blokadaya alması və neftin yalnız Çin yuanı ilə satılması şərtləri qlobal enerji bazarında ciddi struktur dəyişikliklərinə yol aça bilər. Hörmüz boğazı dünya neft ticarətinin ən vacib keçid nöqtələrindən biridir və gündəlik dünya neft daşımalarının böyük hissəsi məhz bu marşrutdan keçir. Burada hər hansı məhdudiyyət dərhal neft və qaz təklifinə təsir göstərəcək, qiymətlərin kəskin yüksəlməsinə səbəb olacaq. Təklifin azalması, daşımaların məhdudlaşması və artan risklər enerji daşıyıcılarının qiymətinin yüksəlməsi ilə nəticələnəcək. Bu isə nəqliyyat, sənaye və kənd təsərrüfatı xərclərinin artmasına, qlobal inflyasiyanın sürətlənməsinə və bir sıra ölkələrdə iqtisadi təzyiqlərin güclənməsinə səbəb olacaq.
Yuanla neft satışının şərt qoyulması həmçinin enerji ticarətində valyuta balansına təsir edəcək. ABŞ dolları onilliklərdir qlobal enerji ticarətində əsas valyuta kimi istifadə olunur və “petrodollar” modeli qlobal maliyyə sisteminin bir sütunu kimi mövcuddur. Yuanın enerji ticarətində alternativ valyuta kimi tətbiqi dolların dominant mövqeyinə meydan oxuya bilər. Eyni zamanda bu Çin və İran arasında strateji iqtisadi əməkdaşlığı gücləndirəcək. Digər ölkələr üçün dollar xaricində enerji ticarəti aparmaq artıq daha əlçatan və praktik variant kimi görünəcək ki, bu da beynəlxalq maliyyə və valyuta bazarlarında yeni dinamikanın yaranmasına səbəb ola bilər.
Enerji ticarətinin Asiya ölkələrinə yönəlməsi qlobal balansı dəyişdirə bilər. Çin dünyanın ən böyük enerji istehlakçılarından biridir və Hörmüz boğazında yuanla satış şərtlərinin tətbiqi faktiki olaraq Çin bazarına üstünlük verilməsi anlamına gəlir. Bu isə Avropa və digər Qərb ölkələrinin enerji resurslarına çıxışını çətinləşdirə bilər, onları alternativ tədarük mənbələri və yeni enerji marşrutları axtarmağa məcbur edə bilər. Bununla yanaşı enerji təhlükəsizliyi məsələsi qlobal siyasətin əsas mövzularından birinə çevriləcək və bir sıra ölkələr enerji strategiyalarını yenidən gözdən keçirməyə başlayacaq.
Geosiyasi baxımdan, Hörmüz boğazında belə bir məhdudiyyət yalnız iqtisadi deyil, həm də siyasi nəticələrə səbəb ola bilər. Enerji marşrutlarına nəzarət və valyuta şərtləri böyük dövlətlər arasında yeni iqtisadi və siyasi blokların formalaşmasına gətirib çıxara bilər. ABŞ və müttəfiqləri ilə Çin, İran və bəzi inkişaf etməkdə olan ölkələr arasında enerji ticarətində yeni əməkdaşlıq modelləri ortaya çıxa bilər. Bu isə qlobal diplomatiyada balans dəyişikliklərinə, yeni qarşılıqlı təsir və strateji oyunlara yol açacaq.
Nəticədə Hörmüz boğazında İran tərəfindən tətbiq olunacaq "yuanla ticarət" məhdudiyyəti regional hadisə kimi qalmayacaq. Bu addım qlobal enerji qiymətlərindən tutmuş beynəlxalq maliyyə sisteminə, enerji təhlükəsizliyi və valyuta siyasətinə qədər geniş əhatəli təsir göstərəcək. Beynəlxalq iqtisadi münasibətlərdə yeni mərhələnin başlanmasına səbəb olacaq, enerji ticarətində və geosiyasi sahədə uzunmüddətli dəyişikliklərin təməlini qoyacaq.
Akif NƏSİRLİ
