Naxçıvanda baş verən taxıl qalmaqalı dövlət idarəçiliyi və strateji ərzaq təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi suallar doğurur. İddialara görə, dövlət nəzarətində fəaliyyət göstərən “Naxçıvan Taxıl Məhsulları” MMC-də 10 milyon manata yaxın dəyəri olan taxılın satışı və mənimsənilməsi ilə bağlı cinayət işi araşdırılır. Müəssisənin icraçı direktoru Şakir Tarverdiyev həbs olunub və ona xüsusilə külli miqdarda mənimsəmə, eləcə də vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə ittihamları irəli sürülüb. Məlumata görə, 10 min tondan artıq taxıl 6 milyon 500 min manata satılıb və əldə olunan vəsaitin mənimsənildiyi iddia olunur.
Bu hadisə təkcə maliyyə pozuntusu deyil, həm də strateji ərzaq ehtiyatlarının idarə olunması ilə bağlı ciddi problem kimi qiymətləndirilir. Naxçıvan kimi coğrafi baxımdan blokada şəraitində yaşayan region üçün taxıl ehtiyatı həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən belə ehtiyatların azalması və ya nəzarətsiz şəkildə satılması yalnız iqtisadi deyil, eyni zamanda sosial və təhlükəsizlik riskləri yaradır.
Məsələnin diqqət çəkən tərəflərindən biri də, iddialara görə, əməliyyatın yüksək səviyyəli göstəriş əsasında həyata keçirilməsi ehtimalıdır. Bildirilir ki, bu proses Naxçıvan Muxtar Respublikasında Azərbaycan Prezidentinin sabiq səlahiyyətli nümayəndəsi Fuad Nəcəflinin göstərişi ilə həyata keçirilmiş ola bilər. Rəsmi təsdiq olmasa da, bu iddia araşdırmanın miqyasını daha da genişləndirir və məsuliyyətin yalnız bir icraçı şəxslə məhdudlaşmayacağı ehtimalını gündəmə gətirir.
Belə halların baş verməsi dövlət müəssisələrində idarəetmə və nəzarət mexanizmlərinin zəifliyi ilə bağlıdır. Normal halda dövlətə bağlı müəssisələrdə məhsul və ya əmlak satışı ciddi prosedurlarla tənzimlənir. Qiymətləndirmə aparılır, müqavilələr bağlanır, maliyyə sənədləri yoxlanılır və bir neçə dövlət qurumu tərəfindən nəzarət həyata keçirilir. Bu sistemlərin hər hansı mərhələsində saxtalaşdırma və ya manipulyasiya olarsa, böyük həcmli dövlət əmlakının mənimsənilməsi mümkün ola bilər.
Ekspertlərin fikrincə, belə qalmaqalların arxasında tez-tez iki əsas mexanizm dayanır. Birinci halda məhsul bazar qiymətindən xeyli ucuz qiymətə satılmış kimi rəsmiləşdirilir və aradakı fərq qeyri-rəsmi şəkildə mənimsənilir. İkinci halda isə satış formal olaraq qanuni görünsə də, alıcı şirkətlər əslində həmin şəxslərlə əlaqəli olur və məhsul sonradan real bazarda daha yüksək qiymətə satılır. Bəzi hallarda isə anbar uçotu və sənədlər saxtalaşdırılır, məhsul itki və ya satış kimi göstərilir, lakin faktiki olaraq qeyri-rəsmi kanallarla bazara çıxarılır.
Naxçıvanda baş verən bu hadisə dövlət müəssisələrində şəffaflığın və nəzarət mexanizmlərinin nə dərəcədə effektiv işlədiyi sualını yenidən gündəmə gətirir. Strateji ərzaq ehtiyatlarının idarə olunması kimi həssas sahədə belə qalmaqalların ortaya çıxması sistemli problemlərin mövcudluğuna işarə edə bilər.
Araşdırmanın nəticələri yalnız konkret şəxslərin məsuliyyətinin müəyyənləşdirilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu hadisə həm də dövlət müəssisələrinin idarə olunması modelinin, audit mexanizmlərinin və ictimai nəzarətin nə dərəcədə effektiv olduğunu göstərən ciddi bir sınaq kimi qiymətləndirilir. Əgər bu məsələyə sistemli yanaşma tətbiq olunmasa, oxşar qalmaqalların gələcəkdə də təkrarlanması riski qalacaq.
Akif NƏSİRLİ
