Müctəba Xamneyinin İranın ali lideri kimi ilk açıqlamalarında regiondakı hərbi-siyasi vəziyyətə sərt yanaşma nümayiş etdirməsi Yaxın Şərqdə onsuz da gərgin olan geosiyasi mühitin daha da mürəkkəbləşə biləcəyini göstərir. Onun regionda yerləşən ABŞ hərbi bazalarının bağlanmasını tələb etməsi və əks halda bu bazaların potensial hədəf kimi qəbul ediləcəyini bildirməsi əslində İranın təhlükəsizlik strategiyasının əsas istiqamətlərindən birini yenidən gündəmə gətirir. Tehran uzun illərdir ki, ABŞ-ın regiondakı hərbi mövcudluğunu öz milli təhlükəsizliyinə təhdid kimi qiymətləndirir və bunu regional gərginliyin əsas səbəblərindən biri hesab edir.
İran rəhbərliyinin bu mövqeyi yeni deyil, lakin yeni ali liderin bu məsələni daha sərt və açıq formada ifadə etməsi diqqət çəkir. Bu, bir tərəfdən İranın daxili siyasi auditoriyasına yönəlmiş mesaj kimi də qiymətləndirilə bilər. Yeni lider ölkə daxilində güclü və qətiyyətli mövqe nümayiş etdirməyə çalışır. Belə bəyanatlar adətən hakimiyyətin legitimliyini möhkəmləndirmək, ictimai rəyi səfərbər etmək və ölkə daxilində siyasi birliyi gücləndirmək məqsədi daşıyır. Xüsusilə də regional qarşıdurmaların davam etdiyi bir dövrdə sərt ritorika daxili auditoriya üçün siyasi mobilizasiya vasitəsinə çevrilə bilər.
Digər tərəfdən, bu bəyanatlar beynəlxalq ictimaiyyətə və region ölkələrinə yönəlmiş siyasi siqnal kimi də qiymətləndirilir. İran faktiki olaraq bildirir ki, regionda təhlükəsizlik arxitekturası dəyişməlidir və xarici hərbi qüvvələrin, xüsusilə də ABŞ-ın mövcudluğu azaldılmalıdır. Tehran hesab edir ki, Yaxın Şərq ölkələrinin təhlükəsizliyi regional dövlətlərin özləri tərəfindən təmin olunmalıdır. Bu yanaşma İranın uzun müddətdir irəli sürdüyü “regiondankənar güclərin hərbi mövcudluğuna qarşı çıxmaq” strategiyasının davamı kimi görünür.
Bununla yanaşı, ABŞ hərbi bazalarının birbaşa hədəf kimi göstərilməsi regionda qarşıdurma riskini ciddi şəkildə artıran amillərdən biridir. Yaxın Şərqdə ABŞ-ın müxtəlif ölkələrdə hərbi infrastrukturu mövcuddur və bu bazalar yalnız ABŞ ordusuna deyil, həm də beynəlxalq koalisiyanın fəaliyyətinə xidmət edir. Bu baxımdan belə açıqlamalar yalnız Vaşinqtona deyil, eyni zamanda ABŞ-la hərbi əməkdaşlıq edən digər ölkələrə də mesaj kimi qəbul edilə bilər. Bu isə regiondakı təhlükəsizlik balansına əlavə təzyiq yaradır.
İran rəhbərliyinin zərər çəkmiş insanlar və infrastruktur üçün kompensasiya tələb etməsi də diqqət çəkən məqamlardan biridir. Müharibə və qarşıdurmalar zamanı kompensasiya məsələsi adətən siyasi və diplomatik müzakirələrin bir hissəsinə çevrilir. Tehran bu mövzunu beynəlxalq səviyyədə qaldırmaq niyyətini ifadə etməklə həm hüquqi, həm də siyasi müstəvidə təzyiq alətlərindən istifadə etməyə çalışır. Bu cür tələblər bir tərəfdən münaqişənin nəticələrinin beynəlxalq gündəmdə saxlanmasına xidmət edir, digər tərəfdən isə İranın özünü zərərçəkmiş tərəf kimi təqdim etmək strategiyasının elementi kimi görünə bilər.
Analitiklərin fikrincə, yeni liderin sərt ritorikası İranın regional siyasətində daha aqressiv kursun başlanması demək olmaya da bilər. Bəzən bu cür bəyanatlar real hərbi eskalasiyadan daha çox siyasi mövqe nümayiş etdirmək məqsədi daşıyır. Diplomatik münasibətlərdə sərt bəyanatlar danışıqlar prosesində mövqeləri gücləndirmək üçün istifadə olunan vasitələrdən biri hesab olunur. Buna baxmayaraq, belə açıqlamaların regionda onsuz da mövcud olan gərginliyi artırmaq və yeni qarşıdurma riskləri yaratmaq potensialı da var.
Regionda təhlükəsizlik məsələsi təkcə İran və ABŞ arasında münasibətlərlə məhdudlaşmır. Yaxın Şərq çoxsaylı regional və qlobal aktorların maraqlarının toqquşduğu mürəkkəb geosiyasi məkan olaraq qalır. Enerji resursları, strateji kommunikasiya yolları və siyasi təsir uğrunda rəqabət burada təhlükəsizlik balansını daim həssas vəziyyətdə saxlayır. Bu səbəbdən regiondakı hər hansı sərt bəyanat və ya hərbi addım domino effekti yarada və digər dövlətlərin siyasətinə də təsir göstərə bilər.
Belə şəraitdə diplomatik kanalların açıq qalması və dialoqun davam etdirilməsi xüsusilə vacib hesab olunur. Çünki hərbi ritorikanın güclənməsi qarşıdurma risklərini artırsa da, uzunmüddətli sabitliyin təmin olunması yalnız siyasi və diplomatik mexanizmlər vasitəsilə mümkündür. Əks halda regionda gərginlik spiralının dərinləşməsi həm dövlətlər, həm də sadə insanlar üçün ciddi təhlükələr yarada bilər.
Ümumilikdə, Müctəba Xamneyinin ilk açıqlamaları İranın regiondakı geosiyasi proseslərə daha sərt yanaşma nümayiş etdirməyə hazır olduğunu göstərir. Bunun real siyasi kursa necə çevriləcəyi isə qarşıdakı dövrdə İranın regional siyasəti, ABŞ-la münasibətlərin dinamikası və beynəlxalq diplomatik proseslərin inkişafından asılı olacaq. Hazırkı mərhələdə isə bu bəyanatlar Yaxın Şərqdə gərginliyin azalmadığını, əksinə yeni siyasi və təhlükəsizlik müzakirələrinin gündəmə gəldiyini göstərən mühüm siqnallardan biri kimi qiymətləndirilir.
Akif NƏSİRLİ
