Bolşeviklər Türkiyəni də sovetləşdirmək istəyirdilər
Qafqaz İslam Ordusu 1918-ci il Mudros müqaviləsinin şərtlərinə görə Azərbaycandan çıxarılsa da, Xəlil Paşa kimi bir çox hərbiçilər vətənə qayıtmadı. Onlar Türkiyənin mübarizə apardığı Antanta qarşı mübarizə aparmaq üçün bolşeviklərlə əməkdaşlığa üstünlük verdilər. Çünki bu dövrdə Rusiyada gedən vətəndaş müharibəsində bolşeviklər də Antantanın müdafiə etdiyi ağqvardiyaçılara qarşı mübarizə aparırdılar.
Yəni tale elə gətirmişdir ki, 1918-ci ilin oktyabrında sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini işğal etməyə can atan bolşevik Rusiyası ilə Türkiyənin ümumi düşmənə qaşı mübarizədə mənafeyi üst-üstə düşmüşdü. Belə bir siyasi şəraitdə Türkiyə 1918-ci ilin iyun-oktyabr aylarında olduğu kimi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini müdafiə etmək iqtidarında deyildi.
Faktlar sübut edir ki, I dünya müharibəsində məğlub olmuş, dövlətçiliyini itirmək təhlükəsi ilə üzləşmiş qardaş Türkiyənin məcburiyyət üzündən Sovet Rusiyası ilə yaxınlaşması da Azərbaycan istiqlalının itirilməsində müəyyən rol oynamışdı.
Bəzi tədqiqatçılar bu məsələdə Ankara hökumətinin RSFSR hökumətinə ilk rəsmi müraciəti olan, Mustafa Kamal Atatürkün V.İ.Leninə 1920-ci il 26 aprel tarixli məktubuna istinad edərək işğalda bunun mühüm rol oynadığını iddia edirlər. Məktubda deyilir: “...Sovet qüvvələri Gürcüstana qarşı hərbi əməliyyata başlamaq və ya diplomatik yolla, öz nüfuzu vasitəsilə Gürcüstanı ittifaqa daxil olmağa məcbur etsə, ingilisləri Zaqafqaziyadan qovmağa çalışsa, Türkiyə imperialist Ermənistana qarşı hərbi əməliyyatları öz üzərinə götürür və Azərbaycan Cümhuriyyətini Sovet dövləti dairəsinə girməyə məcbur etməyi öhdəsinə alır”.
Bunun müqabilində Türkiyə sovet Rusiyasından ilk yardım kimi qızılla 5 milyon türk lirəsi, həcmi və miqdarı danışıqlar zamanı müəyyən ediləcək silah və sursat, həmçinin bəzi hərbi texniki vasitələr, tibb-sanitariya materialları və ərzaq xahiş edirdi. Tərkibində keçmiş Türkiyə hərbi əsirlərindən təşkil olunmuş hərbi hissələr olan XI Ordunun Bakıdan yan keçməklə, Antanta qoşunlarına qarşı mübarizə aparmaq üçün Qarabağ və Ermənistandan keçərək Anadoluya gəlməsi nəzərdə tutulurdu. Buna görə də Azərbaycanın sovetləşməsi xəbəri Ankarada böyük razılıq hissilə qarşılandı. Uzağa gedən geosiysi məqsədlərini həyata keçirməyə çalışan sovet Rusiyası isə, öz növbəsində, hər vasitə ilə hərbi-strateji cəhətdən çox mühüm olan region ilk növbədə, Bakı neft sənaye rayonunu ələ keçirməyə, Yaxın və Orta Şərqin qapısında möhkəmlənməyə çalışırdı.
Bəziləri bu məktuba istinad edərək Mustafa Kamal Atatürkə qarşı müxtəlif itihamlar səsləndirilər. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, Mustafa Kamal Atatürkün V.İ.Leninə 1920-ci il 26 aprel tarixli məktubu Rusiyaya işğaldan çox gec çatdığından bu məktubun işğalda mühüm rol oynadığını iddia etmək məntiqə uyğun deyil.
Bundan başqa bir çox tədqiqatçılar bu iddiaları irəli sürərkən Türkiyənin həmin dövrdəki vəziyyətini nəzərə almaması təəssüf doğurur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması və ayaqda qalmasında qardaş Türkiyənin mühüm rolu danılmazdır. Lakin hələ də əksəriyyət bilmir ki, 1918-ci ilin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə köməyə gələn Osmanlı Türkiyəsinin digər problemləri ilə yanaşı qoynunda qara yara olan, “Ərzincan Şurası” və ya digər adı “Ərzincan Sovet Respublikası” olan saxta, qondarma erməni-bolşevik qurumu olmuşdur. Azərbaycan tarixşünaslığında diqqətdən kənarda qalmış mövzulardan biri də məhz “Ərzincan Sovet Respublikası (1916-1921)” mövzusudur. Fikrimizcə müasir dövrdə Osmanlı Türkiyəsində və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində 1918-ci ildə baş vermiş hadisələrə münasibət bildirərkən mütləq o dövrün reallıqlarını nəzərə almaq lazımdır.
Bundan başqa bolşeviklər Türkiyədə də sovet respublikası qurmağı, etiraz edəcəyi təqdirdə Mustafa Kamal Atatürkün Ənvər Paşa ilə əvəz edilməsi ilə də bağlı planları var idi. Bakıda 1920-ci ilin sentyabrında keşirilmiş Şərq xalqlarının qurultayında Ənvər Paşanın rəhbərliyi ilə Türkiyənin nüfuzlu nümayəndə heyətinin iştirakına şəraitin yaradılması da bu məqsədə xidmət edirdi. Aprel işğalından az sonra Bakıda I Şərq xalqları qurultayının keçirilməsində də əsas məqsəd şərq xalqlarını bolşeviklərin vədlərinə olan inamını artırmaq və inqilabı şərq ölkələrinə ixrac etmək üçün sovet Azərbaycanından dayaq nöqtəsi kimi istifadə etmək idi. 1920-ci il sentyabrın 1-7-də keçirilmiş qurultaya 1891 nümayəndə - Qafqaz, Orta Asiya, Əfqanıstan, Misir, Hindistan, Çin, Koreya, Suriya, Türkiyə, Yaponiya və digər ölkələrdən 37 millətin nümayəndəsi gəlmişdi. Nümayəndələrin 55 nəfəri qadın idi. Şərq xalqlarının birinci qurultayı aşağıdakı məsələləri müzakirə etdi: beynəlxalq vəziyyət və şərqin zəhmətkeş kütlələrinin vəzifələri, milli məsələ, müstəmləkə məsələsi, aqrar məsələ, şərq ölkələrində sovet quruculuğu haqqında və s.
Bolşeviklər Türkiyənin sovetləşməsinə razı olmayacağı təqdirdə Mustafa Kamal Paşanın digər rəhbərlə, Şərq Xalqları qurultayında iştirak etmiş Ənvər paşa ilə əvəz etməyi də planlaşdırmışdılar. Hətta Ənvər Paşanın bunun üçün Batuma da göndərmişlər. Lakin Mustafa Kamal Paşanın uzaqgörən siyasəti nəticəsində Sovet Rusiyasının bu məkirli niyyəyi baş tutmadı.
1920-ci il avqustun 14-də Ərzurum millət vəkillərinin sorğularına cavab olaraq M.Atatürk demişdir: “Əfəndilər, etdikləri yardım X və XI ordularını açıqdan-açığa Qafqaza, Şərq cəbhəsinə parçalamaq oldu. Bu ordular bizim istiqamətimiz, təsirimiz və xidmətimiz sayəsində asanlıqla ġimali Qafqazı keçib Azərbaycana gəldilər.”
Faktlar sübut edir ki, bolşeviklərin heç zaman sözü ilə əməlləri uyğun gəlmədiyinə görə bu ideologiya ürəkdən inan Nəriman Nərimanov kimi şəxsiyyətlərin həyatı faciə ilə nəticələnmişdi. Ənvər Paşa və tərəfdarlarının da taleyi bu cür olmuşdu. O, bolşeviklərin riyakar siyasətini gördükdən sonra yaxın silahdaşı, şair Abdulla Şaiqin böyük qardaşı, albay Yusif Ziya Orta Asiyaya gedərək sovet hakimiyyətinə qarşı mübarizəyə rəhbərlik etdilər və bu mübarizədə şəhid oldular.
Yekun olaraq qeyd etmək lazımdır ki, qardaş Türkiyə 1918-ci ilin iyun-oktyabrında olduğu kimi 1920-ci ilin aprelində də gücü və imkan olsayda Azərbaycan istiqlalını müdafiə edərdi. Dövlətçiliyini itirilmək təhlükəsi ilə üzləşən qardaş ölkə Antata qüvvələrinə qarşı təkbaşına mübarizə aparankən bolşevik Rusiyası ilə yaxınlaşması buna imkan vermədi.
Azərbaycan Respublikası 18 oktyabr 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Azərbaycandan səlahiyyətli nümayəndə heyətinin 1-10 noyabr 1991-ci il tarixdə Türkiyəyə rəsmi 10 günlük səfəri, fikrimizcə, çağdaş tariximizə “Azərbaycanın istiqlalının tanınması uğrunda 10 günlük gərgin mübarizə” günləri kimi daxil olmalıdır. Nümayəndə heyətinin başçısı Türkiyədəki rəsmi görüşlərində bildirmişdi: “Bizim Azərbaycanı tanıması üçün Türkiyəyə müraciət etməyə haqqımız var. Birincisi, biz qardaş xalqıq. İkincisi, Türkiyənin müstəqilliyi, Cümhuriyyətin qurulub yaşaması 1920-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyinə göz yumulması ilə saxlanmışdı...” [ “Ortadoğu” qəz., Türkiyə Cümhuriyyəti
3 noyabr 1991; “Milliyət” qəz., Türkiyə Cümhuriyyəti, 9 noyabr 1991; 42, 16 sentyabr 1995]
Nümayəndə heyəti başçısı görüşlərdə bildiridi ki, biz 1920-ci ildə qardaşa görə qurban verilmişik, indi qardaş öz borcunu qaytarmalıdır.
İntensiv danışıqların nəticəsində qardaş Türkiyə 1991-ci ilin noyabrında bu borcu qaytararaq Azərbaycanın istiqlalının tanıyan ilk dövlət kimi tarixə düşdü.
Məhərrəm ZÜLFÜQARLI Tarix elmləri doktoru, professor
