Tofiq Abbasov: "Tramp İrana psixoloji təzyiqlər göstərir"
"The Wall Street Journal" qəzeti çərşənbə axşamı, 28 aprel tarixində adı açıqlanmayan ABŞ rəsmilərinə istinadən yazır ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp köməkçilərinə İrana qarşı uzunmüddətli blokada hazırlamağı tapşırıb. Onların sözlərinə görə, bir gün əvvəl milli təhlükəsizlik komandası ilə Yaxın Şərqdəki vəziyyəti müzakirə edərkən Tramp İran iqtisadiyyatına təzyiqi davam etdirməyi və gəmilərin limanlarına girməsinin və ya çıxmasının qarşısını almaqla Tehranın neft ixracının qarşısını almağı təklif edib. Jurnalistlər mənbələrinə istinadən bildiriblər ki, "Tramp hesab edir ki, İranı bombalamaq və ya münaqişədən çıxmaq kimi digər variantlar blokada tətbiq etməkdən daha çox risk daşıyır".
Trampın İran üzrə uzunmüddətli blokada planı nəyi dəyişə bilər?
"The Wall Street Journal" yazır ki, Tramp köməkçilərinə İrana qarşı uzunmüddətli dəniz blokadası hazırlamağı tapşırıb. Məqsəd Tehran limanlarına gəmilərin girib-çıxmasının qarşısını almaqla ölkənin neft ixracını tam kəsməkdir. Qəzetin mənbələrinə görə, Tramp hesab edir ki, İranı bombalamaq və ya münaqişədən tam çıxmaq blokada ilə müqayisədə daha risklidir.
Belə bir plan reallaşsa, bir neçə istiqamətdə ciddi dəyişiklik yaradar.
Birincisi, neft bazarına təsirdi. İran hazırda gündə 1.5-1.7 milyon barel neft ixrac edir. Bunun 80 faizi Çinə gedir. Tam blokada bu həcmi bazardan çıxar. Nəticədə Brent nefti qısa müddətdə 10-15 dollar bahalaşa bilər. Xüsusən Hörmüz boğazı ətrafında gərginlik artsa, sığorta haqları və daşıma xərci də qalxar. Bu, Azərbaycan üçün ixrac gəlirlərini artırar, amma dünya üzrə benzin və dizel qiymətlərini də qaldırar.
İkincisi, İran daxilində vəziyyətlə bağlıdırl. Neft İran büdcəsinin 40 faizini təmin edir. İxrac dayanarsa, valyuta gəliri kəskin azalar, rial dəyərdən düşər, inflyasiya 50 faizi keçər. Bu, sosial narazılığı gücləndirər və rejim üçün daxili təzyiqi artırar. Tramp da məhz iqtisadi çöküşlə rejimi güzəştə məcbur etmək istəyir.
Üçüncüsü, hərbi eskalasiya riskidu. Blokada beynəlxalq hüquqda müharibə aktı sayılır. İran bunu birbaşa hücum kimi qiymətləndirib Hörmüz boğazını minalaya, ABŞ gəmilərinə və regiondakı bazalara hücum edə bilər. Husilər Qırmızı dənizdə, Hizbullah Livanda aktivləşər. Yəni “bombalamaqdan daha az riskli” hesab olunan blokada əslində daha geniş müharibəyə yol aça bilər.
Dördüncüsü, Çin və Rusiya faktoru ortadadı. İran neftinin əsas alıcısı Çindir. ABŞ gəmiləri Çin tankerlərini saxlasa, Pekin bunu suverenliyə müdaxilə sayar. Bu, ABŞ-Çin münasibətlərini daha da gərginləşdirər. Rusiya isə İranla hərbi əməkdaşlığı gücləndirib. Blokada Moskvaya da siqnal olar və Rusiya İrana yanacaq, ərzaq, silah daşımaq üçün alternativ marşrutlar açmağa çalışar.
Beşincisi, nüvə danışıqları ilə bağlıdı. Blokada Tehranı danışıqlar masasına oturtmaq üçündür. Amma təcrübə göstərir ki, İran təzyiq altında geri çəkilmir, əksinə nüvə proqramını sürətləndirir. Əgər blokada başlasa, İran "Nüvə Silahlarının Yayılmaması haqqında Müqavilə"-dən (NPT) çıxmaq və uranı 90 faiz zənginləşdirmək qərarı verə bilər. Onda diplomatiya yolu bağlanar.
Altıncısı, neftin bahalaşması və daşıma zəncirinin pozulması ərzaq, gübrə, metal qiymətlərini də qaldırar. İnflyasiya artar, mərkəzi banklar faizləri endirə bilməz. Yoxsul ölkələr üçün yanacaq və taxıl əlçatmaz olar.
Beləliklə, Trampın uzunmüddətli blokada planı İranı iqtisadi cəhətdən boğa bilər, amma müharibə riskini azaltmır, əksinə artırır. Bombalamaq lokal zərbədir, blokada isə aylarla davam edən və bütün regiona yayılan gərginlik deməkdir. Planın işləməsi üçün ABŞ gəmiləri aylarla Fars körfəzində qalmalı, müttəfiqlər dəstək verməlidir. Avropa isə hələlik belə sərt addıma hazır görünmür. Ona görə blokada Trampın əlində “bombadan az riskli” yox, “müharibənin başqa forması” kimi çıxış edə bilər.
Politoloq Tofiq Abbasov “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, İran sanksiyalar altında olarkən Ali Lider Əli Xamenei yeni bir konsepsiya ortaya qoydu – müqavimət iqtisadiyyatını qurmaq və onunla ABŞ-ın sanksiyalarına cavab vermək. İndiyə qədər də İranın iqtisadi siyasəti müqavimət paradiqması üzərində qurulub.
“Əlbəttə, ABŞ bir o qədər də sərt blokada tətbiq edə bilmir. Çünki İranda SEPAH-ın dəniz qüvvələri bir neçə dəfə İrana aid tankerləri həm Hörmüz boğazından çıxarıb, həm də onları boğazda qarşılayıb. SEPAH qüvvələri ölümə gedən şəxsi heyətlə və sürətli katerlərlə təchiz edilib. Ona görə də SEPAH-ın dəniz qüvvələrinin müşayiət etdiyi tankerlərə ABŞ qüvvələri hücum etməyə risk etmir, onlara heç xəbərdarlıq da etmirlər”, - deyə ekspert vurğulayıb.
Tofiq Abbasov qeyd edib ki, artıq Pakistandan İrana alternativ yollar açılır. Rusiyadan Xəzər dənizi vasitəsilə İran öz mallarını şimala göndərir. İran Türkiyə vasitəsilə dünyaya çıxır. Onlar hazırda çox ciddi əlaqələrə malikdirlər. ABŞ və İsrailin kürd kartından istifadə etməsi üzə çıxanda Türkiyə birmənalı dedi ki, kürd cəbhəsi yaransa, biz İranla çiyin-çiyinə vuruşacağıq. Digər tərəfdən, biz, İranın qonşumuz olduğunu anlayırıq və ona dəstək verəcəyik.
“Düzdür, Körfəz ölkələrində ABŞ-ın bütün hava hücumundan müdafiə sistemlərini İran vurub dağıtdı. İndi yalnız İngiltərə bazalarında olan radarlar fəaliyyət göstərir. Amma onların da fəaliyyətinə dair Türkiyə cəmiyyətində böyük narazılıq var. Türkiyə hökumətindən vətəndaş cəmiyyəti tələb edir ki, onların fəaliyyəti dayandırılsın”, - deyə politoloq əlavə edib.
Onun sözlərinə görə, hazırda İran Türkiyə tranzitindən çox məharətlə istifadə edir. Ona görə də İran iqtisadiyyatını çökdürmək, onu boğmaq alınmayacaq. İranın böyük ərazisi, çoxsaylı qonşuları var. Hətta, Körfəz bölgəsində belə İranın müttəfiqləri var. Məsələn, Qətərlə kövrək müttəfiqdirlər. Baxmayaraq ki, İran Qətər ərazisinə də zərbələr endirib, İran bunu məcburi addım kimi izah edir. Qətər isə Körfəz bölgəsində yeganə dövlətdir ki, İranla danışmağı vacib hesab edir: “ABŞ uzaqdadır, İran isə qonşumuzdur”. Qətər hesab edir ki, Körfəz ölkələri öz problemlərini özü həll etməlidir.
Ekspertin fikrincə, Tramp istəyir ki, İranı boğsun, amma bu alınmayacaq. “Əvvəla, İran böyük dövlətdir, 90 milyondan çox əhalisi var. Deməli, onun həm daxili istehsalı, həm daxili bazarı, həm də strateji xətti var. Hətta indiki şəraitdə belə ölkə xarici ticarətini davam etdirə bilir. Ona görə də fikrimcə, Tramp inadkarlıq etməklə bir o qədər də çox şey qazana bilməyəcək”, - deyə Tofiq Abbasov bildirib.
“Çünki neft və qaz qiymətləri artır, bu, ABŞ-ın daxilində və müttəfiqlərində ciddi narazılıq yaradır. İnflyasiya artır və Trampın seçki reytinqi düşür. İkinci Dünya müharibəsindən sonra hələ heç bir ABŞ prezidentinin belə aşağı reytinqi olmayıb. Trampın reytinqi 30 faizdən də aşağı düşüb və bu düsüş davam edir. Görünən odur ki, ABŞ bu müharibə ilə özünə ciddi problemlər yaratdı və bu ağır durumdan çıxış yolu tapmaqda acizdir. Ona görə də Tramp İrana psixoloji təzyiqlər göstərir. Hər halda ABŞ siyasi dairələrində “qeyri-konstitusion müharibə” anlayışı dövriyyəyə buraxılır. Bu da Donald Trampa heç də başucalığı gətirməyəcək”, - deyə politoloq fikrini yekunlaşdırıb.
Akif NƏSİRLİ
