Aprelin 22-də Astanada BMT-nin sponsorluğu ilə iki günlük Regional Ətraf Mühit Zirvəsi işə başlayıb. Zirvədə Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz prezidentləri və hökumət başçıları iştirak edib. Paralel olaraq Beynəlxalq Aral Dənizinin Xilas Edilməsi Fondunun təsisçilərinin görüşü də keçirilir. Tədbirdə iştirakçılar iqlim dəyişikliyi və kəskin su çatışmazlığından tutmuş Xəzər və Aral dənizlərinin fəlakətli şəkildə dayazlaşmasına qədər müxtəlif məsələləri müzakirə edir.
Yer Günündə Astanada sammit iştirakçılarını salamlayan Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayev regionun planetin gələcəyi üçün ortaq məsuliyyətini vurğulayıb. O, ekologiyanın təkcə iqlimlə deyil, həm də təmiz hava, su, torpaq və qidanı əhatə edən insan varlığının təməli olduğunu vurğulayıb. Dövlət başçısının sözlərinə görə, əməkdaşlıq ictimai qınaq, tənbeh və ya ittihamlar olmadan tərəfdaşlığa, etimada və ortaq məsuliyyətə əsaslanmalıdır. O qeyd edib ki, heç bir ölkə qlobal çətinliklərin öhdəsindən təkbaşına gələ bilməz. Onun sözlərinə görə, Aral dənizi irrasional siyasətin nəticələrinin açıq bir xatırlatması olaraq qalır. Bir vaxtlar 68.000 kvadrat kilometr ərazini əhatə edən Aral dənizi bir neçə onillik ərzində on beş dəfə kiçilərək biri Özbəkistan daxilində, digəri isə Qazaxıstan daxilində olan iki kiçik gölə çevrilib. Keçmiş dəniz səthi yeni duz səhrası olan Aralkumu əmələ gətirib. Tokayev qeyd edib ki, Qazaxıstan Şimali Aral dənizinin təxminən 36%-ni bərpa edə bilib, suyun keyfiyyətini yaxşılaşdırıb, balıq ehtiyatlarını artırıb və əhalinin həyat səviyyəsini yüksəldib. Lakin Rusiya Elmlər Akademiyasının Şirşov adına Okeanologiya İnstitutunun fizika üzrə direktor müavini Petr Zavyalovun sözlərinə görə, Aral dənizinin dayazlaşması növbəti yarım əsr ərzində davam edəcək.
Xəzər dənizinin sahillərində də eyni dərəcədə kritik bir vəziyyət yaranmaqdadır. Xəzər dənizinin suları beş ölkə ilə - Qazaxıstan, Rusiya, Azərbaycan, İran və Türkmənistanla həmsərhəddir. Nəhəng iqtisadi və ekoloji əhəmiyyətə malik olan bu su hövzəsi iyirmi ildir ki, qaçılmaz şəkildə kiçilir. Bəzi yerlərdə sahil xətti 35 kilometrə qədər geri çəkilib. Ekoloqlar suyun çirklənməsinin kritik həddə çatdığını və endemik Xəzər suitisi populyasiyasının təxminən 90%-nin fəlakətli şəkildə azaldığını qeyd edərək həyəcan təbili çalırlar. Baş nazir Əli Əsədov tədbirdə diqqətə çatdırıb ki, regionumuzun üzləşdiyi ən kəskin çağırışlardan biri Xəzər dənizinin səviyyəsinin sürətlə aşağı düşməsidir: "Azərbaycanın təşəbbüsü ilə Xəzərin səviyyəsinin azalma səbəblərini öyrənmək və müvafiq cavab tədbirləri hazırlamaq məqsədilə Qazaxıstan, Rusiya və Türkmənistanla ikitərəfli işçi qrupları yaradılıb. İqlim dəyişikliyi də Xəzərin dayazlaşmasına ciddi təsir göstərir. Azərbaycanda iqlim dəyişikliklərinin Xəzər dənizinin ətraf mühitinə mənfi təsirini minimuma endirmək üçün ardıcıl tədbirlər görülür". Qazaxıstan Respublikası Parlamenti Məclisi yanında İctimai Palatanın ekoloji eksperti Ayjan Skakova bildirir ki, Xəzər dənizinin ən həssas ərazilərindən danışırıqsa, bunlar dayaz sahələri və sahil zonaları, ilk növbədə, Qazaxıstanın Xəzər bölgələri də daxil olmaqla Şimali Xəzərdir: “Bu, dənizin ən dayaz hissəsidir və suyun səviyyəsinin düşməsinə son dərəcə həssasdır. Dayazlaşma, kürütökmə yerlərinin deqradasiyası, biomüxtəlifliyin itirilməsi və balıqçılıq üçün risklər burada artıq qeydə alınır. İqlim dəyişikliyi, dəniz səviyyəsinin aşağı düşməsi və artan antropogen təzyiq nəzərə alınmaqla, mövcud yanaşmalar dəniz mühitinin keyfiyyətini yaxşılaşdırmayacaq. Artıq bütün tərəflərin, bütün Xəzəryanı dövlətlərin birləşmiş səyləri zəruridir. Əgər fürsət əldən verilərsə və ən pis ssenari gerçəkləşərsə, Xəzər yaxın onilliklərdə bioloji funksiyalarını qismən itirəcək. Belə olan vəziyyətdə balıqçılıq sənayesi xroniki böhrana girə bilər, limanlar və neft-qaz infrastrukturu daimi mühəndislik gərginliyi altında işləyəcək, bu da artan dibdərinləşdirmə və yenidənqurma işləri tələb edir. Bu, həm dəniz hissəsinin özünə, həm də sahil ərazilərinə sosial-iqtisadi təzyiq göstərəcək. Əsas məsələ vəziyyətin artıq tərsinə çevrilə bilməyəcəyi və ekosistemin bərpa olunmayacağı bir geriyə dönüş nöqtəsinə çatmamaqdır”.
İqlim dəyişikliyi Xəzər regionuna ciddi təsir göstərir və suyun səviyyəsinin sürətlə aşağı düşməsinə səbəb olur ki, bu da 2025-2026-cı illərdə instrumental müşahidələr tarixində rekord səviyyəyə çatıb. 2020-ci ildən bəri dəniz səviyyəsinin azalma sürəti ildə 30 sm-ə qədər artıbr. Dayazlaşmanın əsas səbəbi hava temperaturunun artmasıdır ki, bu da dəniz səthindən buxarlanmanın sürətlənməsinə və çaylardan suyun axınını üstələməsinə səbəb olur. Şimal-şərqdə, yəni Qazaxıstan sahillərində dəniz onlarla kilometr geri çəkilərək geniş dəniz dibi sahələrini üzə çıxarıb. Bu, balıq və quşlar üçün yaşayış yeri olan dayaz su ekosistemlərini məhv edir. Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, əgər hazırkı istixana qazı tullantıları bu səviyyədə davam edərsə, Xəzər dənizinin səviyyəsi 2100-cü ilə qədər 9-18 metr enə bilər. Bu, dənizin şimal dayaz sektorunun tamamilə yox olmasına və ümumi sahəsinin 25%-ə qədərinin itirilməsinə səbəb olacaq. Bu arada, politoloq Derya Karayevin verdiyi məlumata görə, Əfqanıstanın şimalında Qoş-Təpə suvarma kanalının tikintisi bütün Amudərya hövzəsi üçün mövcudluq problemi yaradır: "Bölgədəki siyasətçilər və su üzrə rəsmilər Əfqanıstanın "inkişaf hüququ"na və suvarma suyundakı qanuni payına istinad edərək Qoş-Təpənin Özbəkistan və Türkmənistanın su idarəetmə sistemlərinə ciddi ziyan vurmayacağını deyirlər. Və aşağı axın ölkələrinin suyun qorunması üçün daha çox iş görməli olduqlarını deyirlər. Bütün bunlar doğrudur. Lakin heç bir rəsminin cavab vermədiyi və siyasətçilərin və politoloqların diqqətlə qulaqardına vurduğu ən azı bir sual var. Əfqanıstanın şimalındakı Qoş-Təpə suvarma zonasında əmələ gələcək və Amudəryaya axıdılacaq yüksək minerallaşmış drenaj suyu ilə nə etməliyik? Çünki bu, bütün Amudərya hövzəsi üçün fəlakətli nəticələrə səbəb olacaq. Bura BMT tərəfindən artıq ekoloji fəlakət zonası kimi tanınan bölgədir". Üç ölkənin liderlərinin Əfqanıstana beynəlxalq su hüququ çərçivəsində əməkdaşlığa çağırışlarına baxmayaraq, vəziyyətin həlli üçün hələ də real addımlar atılmayıb. Politoloq hesab edir ki, bu məsələ siyasi korrektlikdən irəli gəlmir, lakin bu, problemin mövcud olmadığı anlamına gəlmir: "Bu drenaj suyu təkcə yüksək duz səviyyələrini deyil, həm də qalıq gübrələri və pestisidləri ehtiva edəcək və Türkmənistanın daxili ərazilərini su ilə təmin edən Qaraqum kanalının və Amudərya suyunu suvarma sahələrinə yönəldən Özbəkistanın maşın kanallarına qədər Amudəryaya axacaq. Ekoloqlar bu məsələni çoxdan qaldırıblar, lakin siyasətçilər və politoloqlar bundan ciddi şəkildə yayınırlar. Məhz bu amil yaxın gələcəkdə Amudərya hövzəsindəki ekoloji vəziyyəti müəyyən edəcək, tərkibindəki suyun miqdarından asılı olmayaraq, onun keyfiyyəti daim pisləşəcək". Ekoloqlar Amudərya çayının orta və aşağı axınları üçün gözlənilməz nəticələrə səbəb ola biləcək daha bir əhəmiyyətli amil barədə xəbərdarlıq edirlər.
Ramil QULİYEV
