M.Ə.Rəsulzadənin “Şah Abbas və Xurşudbanu” operasına istinadı
Versal sülh konfransında dünya dövlətləri tərəfindən de-fakto tanınmış, şərqdə ilk demokratik respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin XI rus ordusu tərəfindən işğalına aid tədqiqatlar davam etdikcə yeni faktlar ortaya çıxır.
M.Ə.Rəsulzadə “Öyrədən bir müsibət. Min öyüdlə bir müsibət yekdir” məqaləsində bolşevik işğalı ilə bağlı yazırdı: “Bundan doqquz sənə əvvəl, 27 nisana təsadüf edən bir gündə Azərbaycan xalqı müsibətlərin ən böyüyünə və faciələrin ən faciəsinə məruz qaldı. İstiqlalını qayb etdi. Sənələrdən bəri bəkləyərək hənuz qovuşduğu hürriyyət və hakimiyyətinə təkrar həsrət qaldı.”
İşğal ərəfəsi XI ordunun Türkiyyəyə yardıma gedəcəyi, hətta XI orduya Nicat Paşanın rəhbərlik etməsi ilə bağlı çağqınlıq yaradan yalan informasiyaların yayılmasının işğalda mühüm rol oynamasını inkar etmək olmaz.
Bu məsələ ilə bağlı M.Ə.Rəsulzadə yazırdı: “Bakıda olan osmanlı türk ordusunun bir hissəsi aşağıdakı sözlərlə əhali arasında çaşqınlıq yaradırdı: “ Yaxınlaşan qırmızı orduya Nicat paşa adlı türk rəhbərlik edir. Bu ordunun hissələri türklərdən təşkil olunub. Onların əksəriyyəti Volqaboyu türklərindən ibarətdir. Bu ordu qəddar düşmənlə mübarizə aparan Anadoluya köməyə gedir. Bu orduya qarşı müqavimət Türkiyənin xilasına qarşı müqavimətə bərabər olacaqdır. Ümumtürk və ümummüsəlman nöqteyi – nəzərindən bu xəyanətə bərabərdir”.
Bu məsələ ilə bağlı M.Ə.Rəsulzadə yazırdı: “ Bu işi tutmayın, bizi öz halınıza qoyun.Yüz ildən bəri əsarətində olduğumuz rusları biz daha yaxşı tanıyırıq. Onlar hiylə ilə gələcək və sonra isə bizi əzəcəklər”
M.Ə.Rəsulzadə hələ də əksəriyyətə az məlum olan “Şah Abbas və Xurşidbanu” operasındakı hadisə ilə işğal ərəfəsi vəziyyəti müqayisə edərək rus ordusunun əsil simasını üzə çıxarmış, düşmənin bu yalanlarını ifşa etmişdir.
Opera haqqında qısa məlumat: Şah Abbas vә Xurşidbanu” — Üzeyir bəy Hacıbəylinin dördüncü muğam operasıdır. Əsərin librettosu da Üzeyir bəy Hacıbəyliyə məxsusdur. Azərbaycan xalq nağılının motivlәri әsasında yazılmışdır. 4 pәrdәli, 6 şәkillidir.Opera ilk dәfә 1912-ci il martın 10-da Nikitin qardaşlarının sirkindә tamaşaya qoyulmuşdur. Әsәrdә xeyir şәrә qalib gәlir, ülvi mәһәbbәt zәfәr çalır. Əsər Qafqazın və İranın şəhərlərində göstərilmişdir. Libretto fars dilinə çevrilmişdir. Əlyazma materiallarına rast gəlinməmişdir. M.F.Axundov adına Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının repertuarında 20-ci illərin sonunadək yer almışdır.
“Şah Abbas və Xurşud Banu” operasında bir “müstəvər” (məst edən — M. Ə) tipi var. Bu tip alipozdur. İnsanları çalar, öldürüb ətlərindən şorba asarmış. (“Bozbaş” bir növ Azərbaycan şorbasıdır). İsfahanlılar Şah Abbasın yanına gəlmiş, hər gün qeyb olan vətəndaşların ucbatından xalqın qorxuda olduğunu ərz etmişlər. Şah Abbas dəyişik qiyafədə İsfahana getmiş, bu sirri öyrənmək istəmişdir. Təqdiq əsasında müstəvərin dükanına gəlib görmüşdür ki, bu dükanın müştəriləri həddən çoxdur. Səbəbini öyrənmək istəmişdir. Xalq, bu aşpazın çox ləzzətli şorba bişirdiyini ona anladarkən, pərişan hallı birisi-müstəvərin şorbanı insan ətindən bişirdiyini söylədikdə hər kəs onu - hay, dəli, şaftalı – deyə alçatmışdır. Halbuki, Şah Abbasın araşdırmasını davam etdirəndə kəşf etdiyi həqiqət, - dəlinin doğru söylədiyini isbat etmişdir.
M.Ə.Rəsulzadə işğal ərəfəsi aldadılımış xalqı “Şah Abbas və Xurşidbanu” operasında adam ətindən hazırlanmış “Müstəvər bozbaşı” yemiş xalqla müqayisə edərək XI rus ordusunun əsil məqsədi haqqında yazır: “Bunların əsl arzusu İstambulun qurtarılması deyil, əksinə Bakı və Azərbaycandır» — dedilərsə də, «Müstəvər bozbaşı» yemiş kimi xalq, «hay, dəli, şaftalı»a— deyə onlarla cəmlənir və özlərini ingilisə satılmış kimi görürdülər. Hətta iş o mərhələyə gəlmişdi ki, küçə baqqalları belə bolşevikin, artıq gördükləri «spekulyasion» düşmanı olmadığına inanmışdılar, dar görüşlü İttihadçılar da Qarayevin qızıl yalanlarına qapılmışdılar. Düşünürdülər ki, Rusiya gələcək, Ermənistanı ortadan qaldıracaq və ordularını Mustafa Kamal Paşanın yardımına göndərəcəkdir.
Yalanın ömrü az olur. Xalq hikmətincə açıq olan bu həqiqət bir daha isbat olundu. Bolşeviklərlə bolşevik təbliğatı aparanların yalanlarına aldanan xalq, Qızıl Ordunun Ermənistana təsavüzünü gözlərkən, Moskvanın Ermənistanın istiqlalını tanıdığı xəbəri alındı... Ucuz çörək və daha ziyadə rahatlıq gözləyən-fəhlə ilə kəndli, birə-on çətinliklə çörək tapmayıb daha çox çalışdı və qatı bir istibdad altında qaldıqda: — Eyvah! — dedi.”
Bakı işğal olunduqdan sonra türk zabitlərinin əksəriyyəti səhv etdiklərini başa düşdülər. Onların əksəriyyəti represiyaya məruz qaldı.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti XI sovet ordusu tərəfindən işğal olunduqda sonra xüsusi mülkiyyətə düşmən olan bolşeviklərin Azərbaycanda yerli, milli xüsusiyyətləri nəzərə almadan sovet hakimiyyətinin ilk illərində yeritdikləri soyğunçu siyasətə aid çoxlu sayda faktlar mövcuddur.
İşğaldan dərhal sonra talan həftəsi kimi tarixdə görünməmiş bir cinayət baş vermişdir. Talan həftəsi, Yağmalama həftəsi (rus dilində “Qrab nedelya”)-1920-ci ildə Aprel işğalından sonra Bakıda bolşeviklər tərəfindən törədilmiş və bir həftə boyunca davam etmiş talan hadisəsinə deyilir. Azərbaycan siyasi mühacirlərindən Məmmədsadıq Aran Almaniyanın Münhen şəhərində çıxan “Dərgi” jurnalının“ 1964-cü il tarixli 37-ci sayında (s.32-40) dərc olunmuş “Azərbaycan və Rusiya” adlı məqaləsində “Talan həftəsi” barədə yazır: “ 27 aprel 1920-ci ildə “Qrab nedelya” elan edərək ticarətxanaları, dükanları, evlərin uşaq oyuncaqlarınadək hər şeyi talan edib 60 vaqon dolu əşyanı “Yoldaş Leninə Azərbaycandan hədiyyə” adı altında Moskvaya yolladılar... Azərbaycanlı ailələr küçələrə atıldı, evlər mənisənildi... İki gün ərazində Bayıl həbsxanasında 300 nəfər güllələndi, 10 minə qədər insan Sibirə sürgün olundu... Sovet Rusiyasından 800 min slavyan əsilli əcnəbini Azərbaycana gətirərək burada əbədi məskunlaşdırdılar.”
Azərbaycanda yerləşdirilmiş işğalçı ordunun 27 mindən çox canlı qüvvəsi sərvətlərini talamaq, insanlara müsibətlə yaşatmaqla məşğul idi. Təkcə 1920-ci il aprelin 30-dan mayın 2-dək Bakıdan Həştərxana 12 gəmi 1,3 milyon pud neft aparılmışdı.1920-ci ilin mayında 15 milyon pud, iyununda isə 21,2 milyon pud neft və neft məhsulları göndərilmişdi.
Azərbaycanın Moskvadakı təmsilçisi Behbud ağa Şahtaxtinskinin 1920-ci il sentyabrın 20-də Leninə ünvanlandığı məktubda deyilirdi: “ Qızıl Ordu … özünü mürtəce aparır, yerlərdən heyrətamiz məruzələr alınmaqdadır. İş qadın və qızların açıqcasına zorlanmasına qədər gedib çıxır... Azərbaycan kəndliləri ancaq bir şeyi xahiş edir və yalvarırlar: nə varsa, hər şeyi dərhal, bir dəfəyə götürün və bizi gündəlik evə soxulmalardan xilas edin.”
M. Ə. Rəsulzadə bu soyğunçuluq barədə yazırdı:“Fəqət, bolşeviklərin Bakıya girdikləri zaman banklardan çalınan, “talan həftəsi”ndə yəğma (“Qrab nedelya”) edilən mücövhərat ilə altun, gümüş təzyinat və nüquddan Astarxana daşınan əmtəə və müxalifatdan başqa 300 milyon put (4 milyard 800 milyon kilo) petrol ilə 750 min put (12 milyon kilo) pambıq və pək çox ipək və sairə aşırmışlardır.”
XI ordunun işğalı ərəfəsi əhalini bolşeviklərin yalanlarına inamamağa çağıran milli qüvvələri xalqın aldadılmış böyük hissəsi qəbul etmədi. “Müstəvər bozbaşı”nın insan ətindən hazırlandığını bildirən insan kimi onları lağa qoydu, onları ingilislərin agenti adlandırdı. Buna görə də 70 il sovet totalitar rejimində növbəti faciələr yaşamağa məhkum oldu.
MƏHƏRRƏM ZÜLFÜQARLI T.ü.e.d, professor
