ABŞ-İsrail-İran müharibəsinin səbəbləri birincisi, ABŞ-ın “Böyük Yaxın Şərq” ideyası və İsrailin Yaxın Şərqdə dominantlığı ələ almasında İranı özünə təhlükə görməsi ilə bağlıdır. ABŞ İranda da özünə tabe olan hakimiyyəti qurmağa, neft və qazı öz nəzarəti altına almağa çalışır. Bunun üçün ilk bəhanəsi İranda nüvə istehsalı məsələsidirsə, ikinci bəhanəsi rejimi dəyişdirmə məsələsidir. İran nüvə proqramını sülh məqsədilə yaratdığını bildirsə də, ABŞ, İsrail bunu qəbul etmir. İsrail Müdafiə Qüvvələri (TSAXAL) İranın aparıcı nüvə alimlərinin nüvə silahının yaradılması üçün vacib olan bütün komponentlər üzərində gizli şəkildə işlədiklərini, son aylarda isə bu proqramın əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirildiyini və mülki vətəndaşları qorumaq üçün hərəkətə keçəcəklərini bəyan edərək 2025-ci il 13 iyun tarixində İrana qarşı 12 gün davam edən müharibə etdi, İranın nüvə və hərbi obyektlərinə hava zərbələri vurdu. İranın elmi potensialına və texnoloji inkişafına ciddi zərbə vurmaq məqsədilə nüvə proqramının inkişafında mühüm rol oynayan və beynəlxalq elmi dairələrdə tanınmış mütəxəssislər, nüvə alimləri öldürüldü.
İkincisi, qeyd edildiyi kimi, İsrail İranı Yaxın və Orta Şərqdə özünə təhlükə yaradan dövlət kimi görür. İran İslam Respublikasının silahlı qüvvələrinin ən böyük qoşunu olan İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) artıq dünyanın 5 ölkəsi - ABŞ, İsrail, Kanada, Səudiyyə Ərəbistanı və Bəhreyndə terror təşkilatı kimi tanınır. Almaniya və Avropa İttifaqı da SEPAH-ın terror təşkilatları siyahısına salınmasını nəzərdə tutub. Birbaşa İranın ali dini liderinə tabe olan SEPAH-ın daxili siyasətə müdaxilə və ya regional hərbi əməliyyatlar zamanı dövlət qanunlarından kənar fəaliyyət göstərə bilməsi nəticəsində İran İsrailin özünə təhlükə hesab etdiyi Livanda Hizbullahı, Qəzzada Həması, Yəməndə Husi hərəkatını, Suriyada Əsəd hökumətini dəstəkləmişdir. SEPAH radikal bir qurumdur. 2023-cü il 7 oktyabr tarixində HƏMAS qruplaşmasının İsrailə hücumuna cavab olaraq İsrail oktyabrın 27-də HƏMAS-ın nəzarətində olan Qəzza zolağına hücum etdi, Qəzzada kütləvi qətliamlar törədildi. Xüsusən də ABŞ-ın “Böyük Yaxın Şərq” ideyasının tərkib hissəsi olan Fələstinin işğal edilməsi, Qəzza xalqının soyqırıma məruz qalmasından sonra İran ABŞ-a, İsrailə qarşı açıqca öz etirazını bildirdi.
Üçüncüsü, İrandakı rejimdən xüsusən də xaricdə təhsil alan, azad yaşamaq istəyən gənc nəsil narazıdır, bundan istifadə edən ABŞ, İsrail ilk növbədə İranda daxili qarşıdurma yaratmağa çalışdı.
Dördüncüsü, müttəfiqlər elə bildilər ki, İranda müxtəlif etnik qüvvələrin olmasından istifadə edərək özlərinə yaxın hakimiyyət qura biləcəklər. Lakin xaricdən müdaxilə və mülki əhalinin də vurulması İrandakı etnik qüvvələri düşmənə qarşı hakimiyyət ətrafında daha çox birləşdirdi. Hücum miqyaslı xarakter aldı. İranın ali dini lideri Ayətullah Əli Xameneini və ailə üzvləri də daxil olmaqla, ölkədə ondan çox nüfuzlu siyasi və hərbi rəhbərin öldürülməsi, mülki obyektlərə, hətta məktəbə raket zərbələri nəticəsində yüzlərlə mülki əhalinin, xüsusən də məktəblilərin qətli xalqın qəzəbini artırdı və xalqın düşmənə qarşı mübarizədə hakimiyyət ətrafında çox sıx birləşməsinə səbəb oldu. ABŞ İranın daxilində narazılıq yaratmaq üçün fəaliyyətini genişləndirdi. İrana qarşı sanksiyaları gücləndirməklə, iqtisadiyyatda, maliyyədə böhran yarandı. Bu da ölkədə etiraz aksiyalarına səbəb oldu. İlk vaxtlar xalq rejimə qarşı çıxsa da, ABŞ və İsrailin mülki əhalini də hədəf alması insanların qəzəbinə və hakimiyyət ətrafında sıx birləşməsinə səbəb oldu. ABŞ və müttəfiqinin ən böyük səhvi də bu oldu.
Beşincisi, ABŞ-ın İrana qarşı uzunmüddətli sanksiyaları nəticəsində İranda rialın qüvvədən düşməsi ölkədə etiraz aksiyalarına səbəb oldu. 2018-ci il mayın 8-də ABŞ birtərəfli qaydada İranın nüvə proqramının müzakirə olunduğu diplomatik çərçivəni - Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planını (BHFP) tərk etdikdən sonra, xüsusən də enerji və neft sektoruna, dəniz yolu ilə daşımalara, bank sektoruna zərbə dəydi. İran neftinin qiyməti iki il ərzində təqribən 9 dəfə ucuzlaşdı. Ölkədə iqtisadi, maliyyə böhranı yarandı. 2026-cı ilin yanvar ayında İranda iqtisadi böhran, rialın kəskin dəyər itirməsi və rejimə qarşı siyasi narazılıq səbəblərindən Tehran, Zahedan, İsfahan, Kərəc, Məşhəd və digər şəhərlər daxil olmaqla, 27 vilayəti əhatə edən etiraz aksiyaları başladı. Tezliklə siyasiləşən etiraz aksiyalarında cəmiyyətin bir hissəsi siyasi hakimiyyətin dini ideoloji təcrübələrdən ayrılmasını tələb etdi. Təbriz, Urmiya, Ərdəbil və Cənubi Azərbaycanın digər mərkəzlərində də mitinqlər oldu. Təbriz, Urmiya və Ərdəbildəki şüarlar həm yoxsulluğa, avtoritarizmə qarşı idi, həm də dil, mədəni və siyasi tələbləri əks etdirirdi. Etiraz aksiyalarının iştirakçıları terrorçu adlandırılaraq vəhşicəsinə öldürüldü, həbs edildi, hazırda isə edamlar davam edir. Etirazların təşkilində ABŞ və İsrail qızışdırıcı rol oynadılar. Etiraz iştirakçılarına ABŞ-ın yardım edəcəyini vəd etdilər. Lakin heç bir kömək gəlmədi. Nəticədə yüzlərlə gənc öldürüldü.
2026-cı il 28 fevral tarixində ABŞ və İsrailin İrana hava zərbələri ilə növbəti müharibə başladı. İsrail ABŞ-la birlikdə İrana hücumla kifayətlənmədi. Livanın Hizbullah hərəkatı da İranın cavab tədbirlərinə qoşuldu. Martın 2-dən etibarən İsrail Livanın müxtəlif bölgələrinə genişmiqyaslı hava zərbələri endirməyə başladı. Livan İranın İsrail və ABŞ-a qarşı ilk müdafiə xətti kimi qiymətləndirilir. 2026-cı il aprelin 8-də ABŞ və İran arasında iki həftəlik atəşkəs barədə razılıq əldə olunsa da, İsrail bu atəşkəsin Livana aid olmadığını bildirərək, Livana hücumları davam etdirdi. Aprelin 16-da İsrail və Livan arasında 10 günlük atəşkəs razılaşması əldə olunsa da, atəşkəsi pozmaqda adı bilinməyən “terrorçuları” günahlandıran İsrail Livana hücumu yenə də davam etdirir. 2024-cü ilin iyulundan İsrail və ABŞ Yəməndə husilərin də hədəflərini bombalayır. Yəmən də ABŞ və İsrailə qaşı müharibədə İranın yanındadır. İran Hörmüz boğazını bağladı, husilər də ABŞ və İsraili Bab-əl-Məndəb boğazını bağlamaqla hədələyirlər. İran nüvənin ABŞ-a verilməsi tələbini rədd edir. Tərəflər arasında razılığın əldə edilməməsi və ABŞ-ın vətəndaşlarını İraqı dərhal tərk etmələri barədə təcili xəbərdarlıq etməsi quru müharibəsini planlaşdırdığını və müharibənin yenidən başlayacağını istisna etmir.
Ramilə Dadaşova
Siyasi elmlər doktoru, dosent,
AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun Beynəlxalq münasibətlər və geosiyasət şöbəsinin müdiri
