Bildiyiniz kimi, ölkəmizdə uşağa ad seçmək məsələsi uzun illərdir ki, həm ailədaxili qərar, həm də ictimai məsuliyyət kimi qəbul olunur. Bu seçim, bəzən çox sadə görünür, belə ki, valideynlər bəyəndiyi adı uşağa qoyur və məsələnin bununla da yekunlaşdığını düşünürlər.
Ancaq əslində ad, insanın ömür boyu daşıdığı kimlikdir və onun sosial mühitdə necə qəbul olunmasına birbaşa təsir edir. Son hüquqi dəyişikliklər də məhz bu həqiqəti daha aydın şəkildə ortaya qoyur. Uşağa adın verilməsi Azərbaycanda həmişə təkcə hüquqi prosedur yox, həm də dərin mənəvi məsələ olub. Belə bir deyim var ki, ad insanın kimliyinin ilk nişanəsidir. Ad, ailənin dəyərlərini, cəmiyyətin estetik zövqünü və bəzən də zamanın ruhunu əks etdirir. Son qanun dəyişiklikləri isə bu həssas sahəyə bir qədər də ciddi yanaşmanın siqnalını verir. Prezident tərəfindən təsdiqlənən yeni yanaşma ilə “Uşaq hüquqları haqqında” qanunda edilən dəyişikliklər ilk baxışda texniki məsələ kimi görünə bilər. Ancaq əslində, burada əsas məqam uşağın fərdiliyinin qorunmasına verilən vurğudur. Yəni artıq məsələ təkcə valideynin istəyindən ibarət deyil, uşağın gələcək həyatı, onun cəmiyyətdə necə qəbul olunacağı da hüquqi müstəviyə çıxarılır. Əvvəllər uşağa ad verilməsi daha çox valideynlərin qarşılıqlı razılığına əsaslanırdı. Valideynlər olmadıqda isə qəyyumluq orqanları bu məsuliyyəti üzərinə götürürdülər. Bu mexanizm formal olaraq qalır, ancaq yeni dəyişikliklərlə əsas istinad nöqtəsi Ailə Məcəlləsi olur. Bu isə o deməkdir ki, ad seçimi artıq daha sistemli və müəyyən çərçivələr daxilində tənzimlənəcək. Burada diqqət çəkən əsas məqam, dövlətin uşağın şəxsiyyət hüquqlarını daha aktiv şəkildə qorumağa çalışmasıdır. Bu, belə bir sualı gündəmə gətirə bilər ki, valideyn istəyi harada bitir, uşağın marağı harada başlayır? Son illərdə qeyri-adi, bəzən isə açıq-aşkar uşağın gələcək həyatına mənfi təsir edə biləcək adların qoyulması halları müzakirə mövzusudur. Sosial şəbəkələrdə “unikal” olmaq istəyi ilə verilən bəzi adlar, istər xarici sözlərin təhrif olunmuş formaları, istərsə də mənasız və ya gülüş doğuran kombinasiya əslində uşağın gələcək sosial həyatında çətinliklər yarada bilər. Məktəbdə lağ obyektinə çevrilməkdən tutmuş rəsmi sənədlərdə problemlərə qədər müxtəlif risklər mövcuddur. Mövcud qanunvericilik bu risklərin qarşısını tam şəkildə alacaqmı? Açığı, təkcə qanunla bunu etmək çətindir. Çünki, ad seçimi həm də mədəni və psixoloji məsələdir. Qanun yalnız çərçivə yarada bilər. Məsələn, açıq şəkildə təhqiredici, qeyri-etik və ya absurd adların qarşısı alınmalıdır və alınır da. Amma “sərhəd” həmişə aydın olmur. Bir valideyn üçün yaradıcı görünən ad, başqası üçün anlaşılmaz və ya uyğun olmayan ola bilər. Mövcud qanunvericilik müəyyən qədər filtr rolunu oynayır. Xüsusilə də qeydiyyat orqanlarının praktikası artıq bəzi hallarda valideynləri qərarlarını yenidən düşünməyə vadar edir. Lakin, yenə də əsas məsuliyyət valideynlərin üzərində qalır. Dövlət müdaxiləsi həddən artıq sərtləşərsə, bu dəfə də fərdi seçim azadlığı ilə bağlı suallar yaranacaq. Bəlkə də, ən doğru yanaşma balansdır. Yəni həm uşağın hüquqları qorunmalı, həm də valideynlərin seçim azadlığı tam məhdudlaşdırılmamalıdır. Bu balans isə təkcə qanunla deyil, maarifləndirmə ilə qurula bilər. İnsanlara izah olunmalıdır ki, ad sadəcə fərqlənmək vasitəsi deyil. Bu, uşağın bütün ömrü boyu daşıyacağı bir kimlikdir. Yeni dəyişikliklərin ən müsbət tərəfi məhz bu mövzunu yenidən gündəmə gətirməsidir. Cəmiyyət olaraq bizi düşünməyə vadar edir ki, biz övladlarımıza ad seçərkən nəyi əsas götürürük, emosiyanı, dəbi, yoxsa onların gələcəyini? Çünki, sonda bir həqiqət dəyişmir, ad insanın ilk taleyidir. Və bu taleyi yazanlar valideynlərdir. Dövlət isə sadəcə bu taleyin zərər görməməsi üçün sərhədləri müəyyən edir.
Lamiyə İsazadə “Kimsəsiz Uşaqların Sosial Müdafiəsi” İctimai Birliyinin İdarə Heyətinin sədri,.
