Tramp İranla sülh danışıqlarına, demək olar ki, hər dəfə kürəkəni Jared Kuşneri göndərir.
2026-cı ilin əvvəlindən gedən danışıqlarda ABŞ tərəfdən əsas iki nəfər olur: Yaxın Şərq üzrə xüsusi elçi Steve Vitkoff və Trampın kürəkəni Jared Kuşner.
Fevral ayında Cenevrədə keçirilən nüvə danışıqlarına da Vitkoff və Kuşner birlikdə gedib. Həmin görüşlərdə Oman nümayəndələri vasitəçi olub.
Aprel ayında Pakistanda keçirilən danışıqlara da Trampın göndərdiyi heyətə vitse-prezident J.D Vens, Vitkoff və Kuşner daxil idi. Tramp özü də “Vitkoff və kürəkənim Jared Kuşner dərin danışıqlar aparır” deyib.
Mart ayında da Tramp deyirdi ki, Vitkoff və Kuşner bazar günü İranla danışıqlar aparıb, bazar ertəsi davam edəcək.
Kuşner Trampın birinci prezidentliyi dövründə də Yaxın Şərq məsələləri ilə məşğul olub. “İbrahim sazişləri”nin memarı sayılır. Tramp ona güvənir və İranla bağlı “arxa kanal” danışıqları aparmaq üçün istifadə edir. Danışıqlar çox vaxt Türkiyə, Pakistan, Misir vasitəçiləri ilə, həmçinin mesajlaşma yolu ilə gedir.
Amma bu taktika tənqid də olunur. 2026-cı ilin fevralında Cenevrə danışıqları uğursuz olandan sonra bəzi diplomatlar Vitkoff və Kuşneri "İranın mövqeyini Trampa səhv çatdırmaqda" günahlandırdı. Hətta bir Körfəz diplomatı onları "İsrailin aktivləri kimi hərəkət etməkdə" və "qeyri-ənənəvi, dağıdıcı diplomatiya" aparmaqda ittiham etdi.
Yəni Tramp İranla danışıqlarda Kuşneri əsas fiqur kimi saxlayır. Hər dəfə heyətə onu salır, çünki həm ailə üzvüdür, həm də 2020-2024-də Yaxın Şərq dosyesinə baxıb.
Tramp kürəkəni Kuşner vasitəsilə İrana məxfi mesajlar ötürə bilərmi?
Qısa cavab belədir ki, bu proses artıq baş verir. Kuşner məhz "arxa kanal" funksiyasını yerinə yetirir, yəni rəsmi diplomatiya xaricindəki məxfi əlaqə xətti rolunu oynayır. Qeyd etdiyimiz kimi, Trampın birinci prezidentliyi dövründə də eyni model tətbiq edilmişdi - Kuşner o zaman da rəsmi vəzifəsi olmadan Yaxın Şərq dosyesini idarə edirdi və "İbrahim sazişləri"nin arxasında məhz onun şəxsi əlaqələri dururdu.
Tramp ona görə Kuşneri göndərir ki, o dövlət vəzifəlisi deyil, ailə üzvüdür. Bu fərq diplomatik baxımdan çox vacibdir. Danışıqlar uğursuz olsa, Ağ Ev bunu rəsmi müzakirə kimi təqdim etməkdən imtina edə bilər, istənilən addımı inkar edə bilər. Bu cür "inkar edilə bilən diplomatiya" xüsusilə İranla münasibətlərdə vacibdir, çünki hər iki tərəf daxili auditoriyası qarşısında güzəştə getdiyini göstərmək istəmir.
Bundan əlavə, Kuşner nəticəni birbaşa Trampa çatdırır, arada heç bir bürokratik süzgəc, heç bir dövlət departamenti filtri yoxdur. Bu isə Trampa sürətli qərar qəbul etmək imkanı verir.
İran üçün də bu format müəyyən mənada əlverişlidir. Ölkə rəsmi səviyyədə ABŞ ilə danışıqlar apardığını açıq etiraf etmədən öz şərtlərini və sərhədlərini ötürə bilir. Xüsusilə İran daxilindəki sərt qanadın təzyiqi altında olan rəhbərlik üçün bu, özünü xilas etmə mexanizmidir. Rəsmi danışıq masası olmadan, rəsmi güzəşt də olmur - ən azından ictimaiyyətin gözündə.
Lakin bu modelin ciddi zəif tərəfləri də var. Kuşner İsrail tərəfdarı kimi tanınan bir şəxsdir, "İbrahim sazişləri"nin memarı sayılır və İsraillə sıx şəxsi əlaqələri var. İran bunu yaxşı bilir. Bəzi təhlilçillər hesab edir ki, İran ona tam açıq danışmır, mesajlarını şüurlu şəkildə filtrlənmiş şəkildə göndərir. Yəni Kuşner Trampa İranın əsl mövqeyini deyil, İranın ABŞ-a göstərmək istədiyi obrazı çatdıra bilər. Cenevrə danışıqlarının uğursuz olmasından sonra bir Körfəz diplomatının onu və Vitkofu "İsrailin aktivləri kimi hərəkət etməkdə" ittiham etməsi məhz bu narahatlığı əks etdirir.
Başqa bir problem isə peşəkar diplomatların bu prosesdən kənarda qalmasıdır. Dövlət Departamentinin təcrübəli İran mütəxəssisləri, regionu dərindən tanıyan diplomatlar danışıqların xaricindədir. Kuşner isə iqtisadiyyat və daşınmaz əmlak sahəsindən gəlib. Onun İran siyasəti, şiə ideologiyası, daxili İran siyasəti haqqında dərin biliyinin olub-olmadığı sual altındadır. Bu boşluq danışıqların istiqamətini səthi saxlaya bilər.
Üçüncü problem beynəlxalq etimad məsələsidir. Oman, Türkiyə, Pakistan kimi vasitəçi ölkələr bu qeyri-rəsmi kanalla işləməyə razı olsalar da, onlar da bilir ki, Kuşnerin söz verdiyi hər şey sabah Trampın qərarı ilə dəyişə bilər. Rəsmi müqavilə olmadan verilən sözün hüquqi dəyəri yoxdur. Bu isə İrana güzəştə getmək üçün əlavə səbəb vermır, əksinə, ehtiyatlı olmağa sövq edir.
Nəticə etibarilə Kuşner məxfi kanal kimi artıq fəaliyyət göstərir və bu kanalın işlədiyi də görünür, danışıqlar davam edir, tərəflər masadan qalxmır. Lakin bu modelin nə qədər dərin nəticə verəcəyi şübhəlidir. Arxa kanal münaqişəni yumşalda bilər, amma hərtərəfli nüvə sazişi kimi mürəkkəb bir məsələni peşəkar diplomatiya olmadan həll etmək çox çətindir. Sual odur ki, Tramp Kuşneri yalnız dialoqu canlı saxlamaq üçün istifadə edir, yoxsa həqiqətən onun vasitəsilə böyük bir saziş bağlamağı planlaşdırır.
Akif NƏSİRLİ
