İlham Şaban: "Bu hadisə “Transxəzər” daşımalarını intensivləşdirə, bu marşrutla daşımaları 2-3 dəfə artıra bilər"
Rusiya mayın 1-dən etibarən Qazaxıstan neftinin “Drujba” boru kəməri ilə Almaniyaya tranzitini dayandırmağı planlaşdırır. Bu barədə yenilənmiş ixrac qrafikləri artıq həm Qazaxıstana, həm də Almaniyaya göndərilib.
Qərarın səbəbi kimi Rusiya tərəfi “texniki imkanlar”ı göstərir. Baş nazirin birinci müavini Aleksandr Novak aprelin 22-də jurnalistlərə bildirib ki, mayın 1-dən “Drujba” ilə Almaniyaya gedən Qazaxıstan nefti digər logistik istiqamətlərə yönləndiriləcək. “Texniki imkanlar” dedikdə nəzərdə tutulduğu isə izah edilməyib.
Bu addım Moskva ilə Berlin arasında Ukrayna müharibəsi fonunda gərginləşən münasibətlərin davamıdır. 2022-ci ildə Almaniya “Rosneft”in yerli bölmələrini qəyyumluğa götürmüşdü və bununla Berlinlə Moskva arasında uzun illər davam edən enerji əlaqələri pozulmuşdu.
Qazaxıstan neftini “Drujba”nın şimal qolu ilə, Polşa ərazisindən keçməklə Almaniyaya ixrac edirdi. Bu marşrutla tranzit son illər artmışdı. 2025-ci ilin yekunlarına görə həcmlər 2,146 milyon tona çatıb ki, bu da 2024-cü illə müqayisədə 44 faiz çoxdur.
Tranzitin dayandırılması Avropanın Qazaxıstan neftini Rusiya limanları vasitəsilə almaq ehtiyacını artıra bilər. Bundan sonra Qazaxıstan nefti mayın 1-dən etibarən başqa istiqamətlərə göndəriləcək.
Bu Transxəzər marşrutunun otrücüluk gücü artıra və "Transxəzər" neft kəməri layihəsini aktuallaşdıra bilərmi?
Bəli, Rusiyanın Qazaxıstan neftinin “Drujba” ilə Almaniyaya tranzitini dayandırması "Transxəzər" marşrutunun əhəmiyyətini ciddi şəkildə artıra və Transxəzər neft kəməri layihəsini aktuallaşdıra bilər.
Rusiya marşrutu bağlanandan sonra Qazaxıstan Avropaya çıxış üçün alternativ axtarmağa məcburdur. Hazırda Qazaxıstan neftinin əsas hissəsi Rusiyanın Novorossiysk limanından gedir. Amma bu da Moskvadan asılılıq deməkdir. “Drujba”nın da bağlanması göstərdi ki, Rusiya istənilən an tranziti siyasi alət kimi istifadə edə bilər. Ona görə də Astana üçün diversifikasiya artıq iqtisadi yox, milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir.
Hazırda Qazaxıstan nefti Xəzərə sahilindəki Aktau limanından Bakıya daşınır, ordan da Bakı-Tbilisi-Ceyhan kəməri ilə Aralıq dənizinə çıxarılır. Bu marşrutun ötürücülük gücü hələ ki məhduddur - ildə təxminən 1,5-2 milyon ton. Amma “Drujba” ilə Almaniyaya gedən 2,1 milyon tonluq həcm də artıq Avropaya başqa yolla çatdırılmalıdır. Bu, "Transxəzər" dəhlizinə əlavə yük deməkdir. Əgər Rusiya limanlarından da problem çıxsa, Qazaxıstanın yeganə real alternativi Xəzər üzərindən Azərbaycan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya çıxmaq olur. Bu da "Transxəzər" neft kəməri layihəsini masaya qaytarır.
Söhbət Aktau-Bakı arasında Xəzərin dibi ilə çəkiləcək kəmərdən gedir. Layihə 2000-ci illərdən müzakirə olunur, amma Rusiya və İranın etirazları, ekoloji məsələlər və maliyyə xərci üzündən reallaşmayıb. İndi vəziyyət dəyişir. Avropa Rusiya neftindən imtina edir, amma Qazaxıstan neftinə ehtiyac var. Çünki Qazaxıstan nefti sanksiyada deyil. Almaniya xüsusilə Şvedt neft emalı zavodunu Qazaxıstan nefti ilə işlədir.
Kəmərin çəkilməsi üçün Xəzərin hüquqi statusu ilə bağlı razılıq var, amma ekoloji qiymətləndirmə Rusiya və İran tərəfindən bloklana bilər. Konvensiyaya görə, sahil ölkələri ekoloji təhlükə görsələr layihəyə etiraz edə bilərlər. İkincisi, layihə milyardlarla dollar investisiya tələb edir. Qazaxıstan və Azərbaycan təkbaşına bunu öhdəsindən gələ bilməyəcək. Avropa və ya Çin maliyyə qoymalıdır. Üçüncüsü, həcmlər məsələsi var. Kəmər rentabelli olsun deyə ildə ən az 10-15 milyon ton neft ötürülməlidir. İndi isə söhbət 2-4 milyon tondan gedir.
Yəni “Drujba”nın bağlanması "Transxəzər" marşrutunu dərhal yükləməyəcək, amma onun strateji dəyərini kəskin artırır. Qazaxıstan üçün Rusiyadan yan keçmək artıq seçim yox, zərurət oldu. Əgər Avropa Qazaxıstan neftini almaqda israrlı olsa və uzunmüddətli müqavilələr versə, "Transxəzər" neft kəməri 20 illik kağız layihədən real infrastruktura çevrilə bilər. Yaxın 2-3 ildə dəqiq qərar gözlənilir.
Neft sənayesi üzrə mütəxəssis İlham Şaban məsələyə münasibət bildirərkən "Bakı-Xəbər" qəzetinə deyib ki, bu hadisə "Transxəzər" daşımalarını intensivləşdirə, bu marşrutla daşımaları 2-3 dəfə artıra bilər: "Amma Qazaxıstan ümumiyyətlə Xəzərin dibi ilə neft kəməri çəkmək məsələsinə indiyə qədər hansısa formada müsbət münasibətini ifadə etməyib. Ona görə də Almaniyaya Rusiyanın boru kəmərləri ilə ixrac etdiyi 2 milyon ton neftin dayandırılması ölkə üçün hansısa kritik məqam deyil ki, Xəzərin dibi ilə keçəcək çoxmilyardlı və zaman tələb edən layihəni gündəmə gətirsin".
Dəniz NƏSİRLİ
