Vaşinqton Mərkəzi və Cənubi Asiyanın iqtisadi mənzərəsini kökündən dəyişdirmək üçün nəzərdə tutulmuş "İpək Yeddi Plus" (S7+) geosiyasi təşəbbüsünü başlatmağa hazırlaşır. Layihənin məqsədi strateji ticarət və nəqliyyat əlaqələrini inkişaf etdirmək, regionun məhdud sayda xarici tərəfdaşlardan asılılığını azaltmaq və daha geniş inteqrasiya və qlobal bazarlara çıxış üçün yol açmaqdır.
Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Əfqanıstan S7+ layihəsi çərçivəsində əməkdaşlığa dəvət olunub və Pakistanın da qoşulması ehtimalı var. ABŞ-ın Azərbaycandakı keçmiş səfiri Robert Sekutanın qeyd etdiyi kimi, Vaşinqtonun Orta Asiyaya yeni yanaşmaya ehtiyacı var. Sekuta bildirib: "Biz köhnə metodlarla fəaliyyətimizi davam etdirə bilmərik. S7+ təşəbbüsü zəruri dəyişikliklərin bir hissəsidir". ABŞ-ın xarici siyasəti, qlobal təhlükəsizlik və müsəlman dövlətləri və cəmiyyətlərinin öyrənilməsi üzrə ixtisaslaşmış "New Lines" Strategiya və Siyasət İnstitutu tərəfindən hazırlanmış S7+ layihəsi iddialı məqsədlər qoyur. Mərkəzi Asiya dünyanın ən strateji əhəmiyyətli, lakin zəif inteqrasiya olunmuş bölgələrindən biri olaraq qalır. Layihənin müəllifləri vurğulayırlar ki, regionun əsas çətinlikləri məhdud infrastruktur, xarici bazarlardan asılılıq və həssas ticarət zəncirləridir. S7+ layihəsinin əsas məqsədi iqtisadi inteqrasiyanı gücləndirmək və dəniz limanlarına çıxışı kökündən yaxşılaşdırmaqdır. Dənizə çıxışı olmayan ölkələrin statusu regionun ticarət potensialını məhdudlaşdırır və Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun inkişafı bu ölkələri Avropa, Yaxın Şərq və Hind-Sakit Okean regionu ilə birləşdirən həlledici amilə çevrilir. Konsepsiyada su və enerji ehtiyatlarının birgə idarə olunmasına, eləcə də vacib minerallarla ticarətin inkişafına xüsusi diqqət yetirilir. Strategiyanın əsas hissəsi Mərkəzi Asiya ölkələri arasında xarici iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsidir.
S7+ təqdimatı tezliklə Kapitoli təpəsində amerikalı qanunvericilər və ekspertlərin iştirakı ilə keçiriləcək. Senator Stiv Deyns Orta Asiyanın ABŞ üçün strateji əhəmiyyətini vurğulayaraq iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsinin vacibliyini qeyd edir: "Mən Mərkəzi Asiyanın beş ölkəsinin hamısına səfər etmişəm və ticarətdən təhlükəsizliyə qədər ortaq məqsədlərimizin vacibliyini başa düşürəm". Konqresmen Ceyms Moylan qeyd edir ki, bu təşəbbüs regionun tək bir xarici tərəfdaşdan asılılığını azaltmağa kömək edəcək: "Bu, iqtisadi dayanıqlığın gücləndirilməsi və böyümə imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində bir addımdır".
Vaşinqtonda təqdimatdan sonra təşəbbüsün London və Brüssel də daxil olmaqla Avropa paytaxtlarında təqdim edilməsi planlaşdırılır. Bu layihənin bir hissəsi olaraq, Mərkəzi və Cənubi Asiyada infrastrukturun inkişafı, enerji əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi və ticarət mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı konkret təklifləri özündə əks etdirən ətraflı analitik hesabatlar artıq hazırlanır. Bu yeni təşəbbüs sadəcə genişləndirmə deyil, mövcud "C5+1" (Orta Asiya-ABŞ) platformasının strateji dərinləşdirilməsini təmsil edir və bu platformanın əməkdaşlıq imkanları indiyə qədər regional çərçivələrlə məhdudlaşıb. Amerikalı ekspertlər və diplomatlar uzun müddətdir ki, bu formatın genişləndirilməsinin vacibliyini vurğulayır və Azərbaycanın da daxil edilməsini təklif edirlər ki, bu da "C6+1" və ya "Böyük Mərkəzi Asiya" konsepsiyasının formalaşmasına gətirib çıxaracaq. Xəzər Siyasət Mərkəzinin sədri səfir Riçard Hoqlandın fevral ayında Vaşinqtonda keçirilən "Tərəfdaşlığın Onilliyi: C5+1 Formatını Nələr Qarşıda Gətirir?" tədbirində vurğuladığı kimi, müzakirə C5+1 formatının tamhüquqlu beynəlxalq təşkilat kimi institusionallaşdırılması ətrafında gedir. Yaxud, bəlkə də, onun aydınlaşdırdığı kimi, Azərbaycanın bütün C5+1 görüşlərində artan iştirakı nəzərə alınmaqla, C6+1. Azərbaycanın daxil edilməsi multiplikator effekti yaradır: bu, təkcə logistika zəncirlərini və nəqliyyat dəhlizlərini, xüsusən də Transxəzər marşrutunu gücləndirməyəcək, həm də bütün regionun enerji təhlükəsizliyini artıracaq və ənənəvi tərəfdaşlardan - Rusiya və Çindən asılılığını azaldacaq. Bu təşəbbüs Cənubi Qafqazı və Mərkəzi Asiyanı "Böyük Mərkəzi Asiya" vizyonuna uyğun vahid, inteqrasiya olunmuş geosiyasi məkana çevirməyi hədəfləyir. Ələtdəki müasir liman infrastrukturuna malik Azərbaycan əvəzolunmaz tərəfdaşa çevrilir və Əfqanıstanın artıq Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əməkdaşlıq gündəliyinə möhkəm daxil edilməsi diqqətəlayiqdir. Rus ekspert Aleksandr Knyazevin sözlərinə görə, məsələdə təbii məhdudiyyətlər mövcuddur - həddindən artıq yüksək nəqliyyat xərcləri yaradan multimodallıq; Xəzər dənizinin qeyri-müəyyən vəziyyəti; və sular üçün yarımçıq beynəlxalq hüquqi çərçivə (Xəzər Konvensiyası İran parlamenti tərəfindən ratifikasiya edilməyib). Onun sözlərinə görə, ABŞ və İsrailin İrana qarşı təcavüzü tamamilə yeni təhlükəsizlik vəziyyəti yaradır. İsrailin Ənzəli limanına və İslam Respublikasının hərbi gəmilərinə hücumları hərbi əməliyyatların Xəzər dənizinə genişləndirilməsi üçün bir presedent yaradıb və onlar istənilən an yenidən başlaya bilər.
Tahir TAĞIYEV
