Yeganə Hacıyeva: “ABŞ kimi institusional dövlətlərdə xarici siyasət qərarları fərdi qalmaqallarla deyil, milli maraqlar və strateji planlaşdırma ilə müəyyən olunur”
ABŞ/İsrail və İran müharibəsindən sonra Amerika cəmiyyətində, mediasında, ictimai fikrində ABŞ prezidenti Donld Trampın nüfuzunun aşağı düşdüyü, bunun da qarşıdan gələn aralıq seçkilərində onun səs qazanmasına mənfi təsir edəcəyi barədə söyləntilər, analitik fikirlər dünya mediasında yer almaqdadır. Aralıq seçkiləri yaxınlaşdıqca Amerikada Trampa qarşı siyasi ittihamlar güclənir. Seçki vaxtı ona edilmiş sui-qəsdin qondarma olduğu barədə müzakirələr başlayıb. Əlavə olaraq, onun İrana qarşı apardığı müharibəni İsrailin baş naziri Netanyahunun tələbi ilə başladığı da ictimai ittiham kimi səsləndirilir.
Bütün bunlar Tramp üçün nə ilə nəticələnə bilər?
ABŞ prezidenti ətrafında formalaşdırılan bu rəylə bağlı politoloq Yeganə Hacıyevanın mövqeyini öyrəndik. Politoloq Yeganə Hacıyevanın yanaşmasını daha sistemli və güclü arqumentlərlə belə formalaşdırmaq olar:
İlk növbədə qəbul edilməlidir ki, ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasəti epizodik deyil, struktur xarakter daşıyır və əsasən strateji maraqların qorunmasına xidmət edir.
Vaşinqton regionda hərbi müdaxiləni istisna yox, alət kimi istifadə edir. Bu baxımdan İraq və İran kontekstləri arasında paralel aparmaq yalnız mümkündür deyil, həm də zəruridir.
İraq nümunəsində əsas legitimləşdirici tezis “kütləvi qırğın silahları” idi. Sonradan bu iddiaların təsdiqini tapmaması faktı belə bir nəticəyə gətirir ki, hərbi müdaxilənin əsas motivasiyası təhlükəsizlik deyil, geosiyasi nəzarət idi.
Eyni məntiq İran məsələsində də müşahidə olunur, nüvə proqramı yenə də əsas arqument kimi təqdim edilir, lakin bu arqumentin özü daha geniş strateji məqsədlərin üzərini örtən siyasi çərçivə rolunu oynayır.
Oxşarlıq yalnız bəhanələrdə deyil, zamanlama və qərarvermə mexanizmlərində də özünü göstərir. İran rəsmilərinin nüvə proqramı ilə bağlı sərt ritorikasından dərhal sonra hərbi aktivliyin artması göstərir ki, qərarlar spontan deyil, əvvəlcədən planlaşdırılmış geosiyasi xəttin tərkib hissəsidir.
Bu isə onu deməyə əsas verir ki, ABŞ-ın addımları reaktiv yox, proaktiv xarakter daşıyır.
Daxili amillərin – o cümlədən “Epşteyn işi” kimi mövzuların – bu prosesə təsir göstərdiyi barədə iddialar isə ciddi siyasi analizdən daha çox spekulyativ yanaşmadır.
ABŞ kimi institusional dövlətlərdə xarici siyasət qərarları fərdi qalmaqallarla deyil, milli maraqlar və strateji planlaşdırma ilə müəyyən olunur.
Bu tip arqumentlər əsasən ya ictimai rəyə təsir etmək, ya da məsələni sadələşdirmək məqsədi daşıyır”.
Y.Hacıyevanın fikrincə, digər tərəfdən, ABŞ–İsrail münasibətlərinin bu kontekstdə rolu şişirdilməməlidir. “İsrail amili mühüm olsa da, ABŞ-ın qərarvermə mexanizmini tam müəyyən edən faktor deyil.
Pentaqonun institusional davranışı və təhlükəsizlik protokolları göstərir ki, Vaşinqton regional müttəfiqlərlə əməkdaşlıq etsə də, strateji qərarları müstəqil şəkildə formalaşdırır.
Münaqişənin əsas səbəbi isə daha fundamentaldır, Yaxın Şərq qlobal enerji bazarının və ticarət marşrutlarının mərkəzidir.
Xüsusilə Hörmüz boğazı üzərində nəzarət məsələsi ABŞ üçün təkcə regional deyil, qlobal iqtisadi sabitlik baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır.
Bu səbəbdən İranla qarşıdurma ideoloji deyil, açıq şəkildə geoiqtisadi və geosiyasi xarakter daşıyır.
ABŞ daxilində bu proseslərin siyasi nəticələrinə gəldikdə isə cəmiyyətin qütbləşmiş strukturu dəyişməz qalır.
Trampın tərəfdarları onun sərt xarici siyasət kursunu dəstəkləyir və bunu güc nümayişi kimi qəbul edir.
Müxalif düşərgə isə əvvəlki tənqidi xəttini davam etdirir. Lakin mövcud rəy sorğuları göstərir ki, bu tip hərbi addımlar Trampın ümumi reytinqində radikal dəyişiklik yaratmayıb.
Qlobal səviyyədə isə daha mühüm nəticə ABŞ-a olan etimadın transformasiyasıdır.
Bu, sadəcə konkret administrasiyanın deyil, ümumilikdə ABŞ xarici siyasətinin qəbul edilmə formasının dəyişməsi ilə bağlıdır.
Burada əsas fərq siyasətin özündə deyil, onun təqdimatındadır. Tramp dövründə bu siyasət daha açıq, bəzən isə kobud ritorika ilə ifadə olunur.
Halbuki əvvəlki administrasiyalar, məsələn Buş və Obama eyni strategiyanı daha diplomatik çərçivədə təqdim edirdi.
Nəticə etibarilə, ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasətində mahiyyət dəyişməyibdəyişən yalnız üslub və kommunikasiya formasıdır.
Bu isə beynəlxalq münasibətlərdə davranışın deyil, onun interpretasiyasının necə önəmli olduğunu bir daha göstərir”-deyə Y.Hacıyeva qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
