Sədrəddin Soltan: "İrana bağlı ssenarilər bədbindir, Tehran hakimiyyətinin güzəştə getməsi vacibdir"
ABŞ Prezidenti Donald Tramp aprelin 21-də İranla atəşkəsin müddətsiz uzadıldığını elan etdi - Pakistan vasitəçilərinin xahişi ilə həyata keçirilən bu addım çərşənbə axşamı bitəcək olan ilkin iki həftəlik atəşkəsin davamını təmin etdi.
Tramp uzatma qərarını İran hökumətinin "ciddi surətdə parçalanmış" olması ilə izah etdi və Tehran "vahid bir təklif" irəli sürənə qədər hücumların dayandırılacağını bildirdi.
Əsas gərginlik nöqtəsi ABŞ-ın dəniz blokadası məsələsidir. İran blokadanın atəşkəsin pozulması olduğunu bildirir və "təhdidlər kölgəsində" danışıqlar aparmayacağını açıqlayıb. İranın XİN başçısı Abbas Əraqçi blokadanı "müharibə hərəkəti" adlandırıb.
İranın daxilindəki dərin parçalanma da danışıqları çətinləşdirir: ölkənin mülki rəhbərliyi, o cümlədən Qalibaf və Əraqçi danışıqların davam etdirilməsinə meylli olsa da, İslam İnqilab Keşikçiləri Korpusu (PSEPAH) komandanları blokada davam etdiyi müddətdə güzəştə getməkdən kəsinliklə imtina edir.
Əsas mübahisəli məsələlər bunlardır: ABŞ İranın nüvə proqramının tam ləğvini, raket istehsalının məhdudlaşdırılmasını, Hörmüz boğazının açılmasını və Hizbullah ilə HƏMAS-a dəstəyin dayandırılmasını tələb edir. Tehran isə uran zənginləşdirmə hüququndan əl çəkməyəcəyini bildirir.
Mümkün ssenarilərə gəlincə, vəziyyət üç istiqamətdə inkişaf edə bilər. Birinci ssenaridə Pakistan vasitəçiliyi ilə İslamabadda ikinci raund danışıqlar keçirilər, blokada mübahisəsi kompromislə həll edilər və qismən sazişə nail olunur. İranın BMT nümayəndəsi bildirdi ki, ABŞ blokadanı qaldıran kimi danışıqların dərhal bərpa edilməsi mümkündür. İkinci ssenaridə danışıqlar çıxılmaza dirənər, Tramp yenidən hərbi əməliyyatlar qərarı çıxarar. İran atəşkəs uzadılmasını "vaxt udmaq üçün hiylə" hesab edən komandanları "dağıdıcı zərbələr" ilə hədələyib. Üçüncü ssenaridə uzunmüddətli donmuş münaqişə mərhələsi yaranır - atəşkəs texniki olaraq saxlanılır, lakin blokada, gəmi hücumları və regional gərginlik davam edir.
Avropa İttifaqının Enerji Komissarı artıq xəbərdarlıq edib ki, müharibə bu gün belə sona çatsa, Hörmüz boğazının tam açılması üçün "bir neçə il" lazım olacaq. Bu isə qlobal enerji bazarlarının uzunmüddətli dövr üçün sarsıntı altında qalacağını göstərir.
Orta Doğu Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri, siyasi şərhçi Sədrəddin Soltan məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirdi ki, hadisələr mürəkkəb şəkildə inkişaf etdiyindən, ehtimallar irəli sürmək çox çətindir: "Çünki tərəflərin atəşkəs və ya sazişlə bağlı konkret addımları barədə ictimaiyyətə məlumat verilmir. ABŞ-ın şərtləri bəllidir: İran Hörmüz boğazında blokadanı və nüvə proqramını dayandırmalıdır, proksi qüvvələrə dəstək verməkdən əl çəkməlidir və s. ABŞ da Hörmüz boğazında öz blokadasını və sanksiyaları qaldırmalıdır. Amma bu məsələlərdə tərəflər arasında razılığın olmadığı açıq görünür. Hesab edirəm ki, ilk növbədə ABŞ İran hakimiyyətinə etibar etmir, bu da vəziyyəti gərginləşdirir. Digər tərəfdən İsrailin Livanda əldə etdiyi razılaşmalar İranı indi qane etsə də, gələcəkdə bu onun Livandan çıxmasını tezləşdirə bilər. Çünki ötən gün İsrail XİN-i bəyan etdi ki, Livanla İsrail arasında heç bir problem yoxdur, hər iki tərəf üçün yeganə əngəl Hizbullahdır. İsrail ilə Livan arasında kiçik delimitasiya və demarkasiya məsələsi var, o da həll ediləcək. Hizbullahın Livandan çıxarılmasının təşkili İranın İsrailə təzyiq edən əlinin kəsilməsi deməkdir.
Proses bir tərəfdən İsrailin ətrafında təhlükəsizlik sahəsinin yaranmasına xidmət etdiyi halda, digər tərəfdən də Tehran hakimiyyətinin daxilindəki gərginliyi üzə çıxarır. Məsələn, İran xarici işlər naziri Abbas Əraqçi bəyan etdi ki, Hörmüz boğazından blokadanı götürüblər, səhəri gün isə İranın XİN sözçüsü və parlament sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf bəyan edir ki, boğazda blokada qüvvədədir. Bu, İran hakimiyyəti daxilində danışıqlara, normallaşma prosesinin yaradılmasına, etimad mühitinə ciddi problem yaradır. Tehran hakimiyyəti daxilində birmənalı şəkildə mövqe yoxdur. Bu mövqenin olmaması danışıqlar prosesinə və Tehran hakimiyyəti nümayəndələrinin İslamabada gəlişinə problem yaradır. Bu problem həm də ABŞ tərəfində İran hakimiyyətinə qarşı etimadsızlıq yaradır. Ötən gün maraqlı bir hadisəyə dair məlumat yayıldı - İran hakimiyyəti 8 qadın ictimai-siyasi fəalı edam edəcəyi gözlənilirdi, bu edamın dayandırılması ilə bağlı Donald Tramp İrana müraciət etmişdi və dünən bu hökmün təxirə salındığı bildirildi. Amma bununla belə hakimiyyət müxtəlif siyasi fəalları Mossada casusluq etməkdə ittiham adı altında edam edir. Dünən də daha bir siyasi fəal edam olunub. ABŞ elan edib ki, atəşkəs aprelin 26-na qədər davam edə bilər, digər tərəfdən də Livanla İsrail arasında atəşkəs rejiminin müddəti başa çatmaq üzrədir - atəşkəs 10 gün müddətinə elan edilmişdi. Odur ki, atəşkəslərin ömrü qısaldıqca regionda gərginlik artır. Amma o da sirr deyil ki, yeni müharibə alovu həm ABŞ, həm də İran üçün o qədər də faydalı görünmür. ABŞ-da yalnız Donald Trampa qarşı tənqidlər səslənirsə, İranda iqtisadiyyat çökür. İran vətəndaşları çoxsaylı sosial problemlərlə üzləşirlər - qıtlıq yaranır, dolanışıq pisləşir, milli valyutanın inflyasiyası sürətlənir və s. Məsələn, bir həftə əvvəlki məlumata görə İranda inflyasiya 180%-ə qalxıb. Odur ki, vəziyyət gərginləşdikcə - razılaşmalar yubandıqca İranda sosial-iqtisadi və ictimai-siyasi vəziyyət ağırlaşır. Bu isə İran hakimiyyəti üçün çox ağır və acı nəticələrə gətirib çıxara bilər. Hesablamalara görə İrana müharibə nəticəsində 270 milyard dollar dəyərində ziyan dəyib. İranın müharibədən sonra bərpası üçün 15 il vaxt lazım gələcək. Ona görə də İrana bağlı ssenarilər bədbindir. Bütün bunların fonunda Tehran hakimiyyətinin güzəştə getməsi - ABŞ-ın şərtlərini qəbul etməsi vacibdir. Əks halda vəziyyət daha da ağırlaşa bilər."
Akif NƏSİRLİ
