İran münaqişəsi artıq uzun bir mərhələyə qədəm qoyub. ABŞ, prezident Donald Trampın qərarından sonra, İrana qarşı uzunmüddətli blokada, Tehran isə Hörmüz boğazından gəmilərin keçməsi üçün rüsum tələb edən qanun layihəsi hazırlayır və hər iki tərəf danışıqların faydasız olduğunu bəyan edir. Bu fonda çünki heç bir tərəf danışıqlar mövqeyini yumşaltmaq niyyətində deyil. İran müharibəsinin bu nəticəsinin əsas nəticəsi qlobal neft bazarında tamamilə yeni bir vəziyyətin yaranmasıdır, əsas neft ixrac edən bölgə neft ixrac potensialının çoxundan məhrumdur.
Bundan başqa, Hörmüz boğazının açılmasına ümidlər azaldıqca, enerji çatışmazlığının artması fonunda kimya sənayesi üçün xammal təchizatında böhran yaranır. Bu kimyəvi böhran, kükürd istehsalının və Yaxın Şərq neft ixracatçılarının Hörmüz boğazından daşınmasının azalması ilə əlaqədardır. 2026-cı ilin may ayından etibarən Çin kükürd turşusunun ixracını qadağan edəcək ki, bu da gübrə, mis və digər malların istehsalında problemlər yaradacaq. Türkiyə hakimiyyəti artıq aprelin əvvəlində kükürd ixracına qadağa qoyub. Rusiyadan sənaye kükürdünün ixracı da qadağandır. ABŞ-İsrail müharibəsindən əvvəl Yaxın Şərq bölgəsi dünya kükürd istehsalının təxminən üçdə birini təmin edirdi ki, bu da fosfat gübrələri, mis, batareyalar və digər məhsulların istehsalında əsas komponent olan sulfat turşusu istehsal etmək üçün lazım idi. Kükürd birləşmələri xam neft emalının əlavə məhsuludur. Yaxın Şərqdən neft istehsalı və ixracı azaldıqca, kükürd istehsalı da azalır. Hörmüz boğazının davam edən qismən blokadası qlobal bazarlara kükürdün ümumi tədarükünü də azaldır. İndi bazar iştirakçıları Hörmüz boğazında sərbəst naviqasiyanın olmamasının yeni bir reallıq olduğunu və əvvəlki vəziyyətə qayıtmağın mümkün olmaya biləcəyini qəbul edirlər. Bu fonda ABŞ prezidenti Donald Trampın çıxışından sonra neftin qiymətləri kəskin artıb. ABŞ liderinin İrana qarşı dəniz blokadasının aylarla davam edə biləcəyini bəyan etməsindən sonra neft qiymətləri son 4 ilin tarixi maksimumunu yeniləyib. Bu açıqlama Yaxın Şərq münaqişəsinin yaxın perspektivdə həlli və ya Hörmüz boğazının yenidən açılması ehtimalını azaltdığı üçün, “Brent” markalı neftin fyuçersləri 8 faizdən çox artaraq bir barel üçün 120 dollara qədər yüksəlib, “Light” markalı neftin qiyməti isə 107 dolları ötüb. Bu, 2022-ci ilin iyunundan bəri ən yüksək göstəricidir. Yaxın Şərqdəki gərginlikdən əvvəl bir bareli təxminən 70 dollara satılan “Brent” markalı xam nefti münaqişənin 9-cu həftəsində 50 faizdən çox bahalaşıb, “Light” markalı xam neftin qiyməti isə təxminən 40 faizdən çox dəyər qazanıb. Bundan başqa, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin mayın 1-dən etibarən OPEC üzvlüyündən və OPEC+ koalisiyasından çıxmaq barədə qərarı “qara qızıl”ın qiymətlərində artıma səbəb olub. İnvestorlar bu addımı ölkənin münaqişə bitdikdən sonra sərbəst şəkildə neft hasilatını artıracağına dair siqnal kimi qəbul ediblər. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin OPEC və OPEC+ alyansından çıxması qrupu daha da parçalaya və bu, qlobal neft bazarında əhəmiyyətli dalğalanmalara səbəb ola bilər. Səudiyyə Ərəbistanı və Rusiya kimi böyük istehsalçılar istehsalı artırsalar da, bu təsirlərin daha da güclənməsi nəzərdə tutulur. Bu durumda Rusiya Milli Enerji İnstitutunun baş direktorunun müavini Aleksandr Frolov bu durumda qeyd edir: "Artan çatışmazlıqlar fonunda yüksək enerji tələbatının yay mövsümünə qədəm qoyuruq. Bu o deməkdir ki, enerji qiymətləri təkcə neft üçün deyil, həm də qaz və kömür üçün artmağa davam edəcək. Bir çox ölkədə elektrik enerjisinin qiyməti artacaq, buna görə də elektrikli nəqliyyat vasitələrinin istifadəçiləri də artan xərclərlə üzləşəcəklər. Orta müddətli perspektivdə bu vəziyyət bütün qlobal enerji bazarına mənfi təsir göstərəcək, çünki daha yüksək qiymətlər adətən tələbatın azalmasına səbəb olur. Tələbatın azalması, əlbəttə ki, qiymətlərin aşağı düşməsinə səbəb olacaq, lakin tələbatın əvvəlki səviyyəyə qayıtması xeyli vaxt aparacaq". Aleksandr Frolov qeyd edib buna görə də enerji təchizatçıları bu yay gözlənilməz mənfəət əldə edə biləcəklər. Müxtəlif ölkələr, o cümlədən də Azərbaycan bu yay enerji satışından əlavə milyardlar qazanacaq. Aleksandr Frolov bunu belə izah edir: "Tələbat hələ də yüksək, təklif isə məhduddur. Lakin, insanlar və müəssisələr daha az enerji istehlak etdikləri üçün, təchizatçıları daha az neft, qaz və kömür ixrac etməyə məcburdurlar. Hazırda bazarın üzləşdiyi əsas risk budur: partlayıcı qiymət artımı tələbatın əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına və qiymətlərin aşağı düşməsinə səbəb olacaq. Bu ssenari yaxın gələcəkdə bütün istehsalçıların qlobal bazarda tam iştirak edə bilməməsi ilə qismən aradan qaldırılacaq. Nəticədə, tələbat Yaxın Şərqdəki münaqişənin inkişafından asılı olan mövcud ixrac rəqəmlərinə uyğun səviyyələrə enəcək. Hazırda tələbatın kəskin azalmasını müşahidə etmirik, çünki mövcud qiymətlər kifayət qədər yüksək olsa da, hələ də istehlakçıların imkanları daxilindədir. Qiymətlərin məqbul səviyyədə sabitləşməsi və istehlakçıları istehlakı azaltmağa məcbur etməməsi bütün bazar iştirakçıları üçün ən əlverişli ssenari olardı. Bildiyimiz kimi, enerji bazarındakı hər hansı bir problem bütün qlobal iqtisadiyyata təsir göstərir. Enerjinin mövcudluğu metallurgiyadan İT-yə, incə kimyəvi maddələrdən mədənçıxarmaya qədər bir çox əlaqəli sahələrə təsir göstərir. Enerji istehlakının azalması əlaqəli sahələrdə sifarişlərin azalmasına gətirib çıxarır ki, bu da ya iqtisadi artımı, ya da qlobal iqtisadi göstəriciləri azaldır". O qeyd edir ki, müxtəlif ölkələrin strateji ehtiyatlarından neftin hazırkı aktiv satışı enerji tələbatının azalması ehtimalını azalda bilər: "Məlumdur ki, ABŞ, Yaponiya və bir sıra digər ölkələr strateji dövlət ehtiyatlarından qlobal bazara neft tədarükünə başlayıblar. ABŞ aprel ayında strateji ehtiyatlarından təxminən 10 milyon barel satıb. Bu satış neft üçün əlavə bazar yaradır və əgər hər şey planlaşdırıldığı kimi gedərsə, yayın ortalarına qədər strateji ehtiyatlardan satılan neftin ümumi həcmi təxminən 400 milyon barel təşkil edəcək. İran müharibəsindən əvvəl ABŞ təxminən 200 milyon barel satmağı bacarmışdı. Bu o deməkdir ki, zaman keçdikcə bu ölkələr ehtiyatlarını 600 milyon barel ilə doldurmalı olacaqlar ki, bu da neftə əlavə tələbat yaradacaq". İqtisadçı təchizatçıların yeni reallığa uyğunlaşmaq imkanlarının həddindən artıq məhdud olduğunu qeyd edir: "Neft sənayesinin kifayət qədər uzun investisiya dövrləri var: bu gün pul yatırsanız, ən yaxşı halda bir il, hətta iki və ya hətta beş il ərzində həmin investisiyadan əldə edilən nefti görəcəksiniz. Buna görə də, ABŞ, Rusiya, Braziliya, Qayana və digər ölkələrdəki şirkətlər də daxil olmaqla, bütün əsas istehsalçılar yüksək qiymətlərə baxmayaraq, hasilatı artırmağa tələsmirlər. Onlar bir ildən sonra qlobal neft bazarının necə olacağını bilmirlər. Təchizat bolluğunun olması tamamilə mümkündür, yəni indi qoyulan pul sadəcə boşa gedəcək, çünki heç kimin əlavə neftə ehtiyacı olmayacaq. Və hazırda heç bir yerdə neft hasilatını kəskin şəkildə artırmaq praktik olaraq mümkün deyil. Müxtəlif ölkələrdə hasilatı gündə on minlərlə, hətta yüz minlərlə barel artırmaq imkanları var, lakin bunlar mövcud çatışmazlığı kompensasiya etməyəcək". Yuxarıda göstərilənlər Azərbaycana da aiddir. Azərbaycan neft istehsalçılarının da hasilatı və neft ixracını kəskin şəkildə artırmaq niyyəti yoxdur. Bundan əlavə, yüksək tələbatlı yay mövsümündə neft və neft məhsullarına daxili bazarda böyük ehtiyac olacaq, ona görə də xarici bazarlara tədarükü əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirmək hələ ki nəzərdə tutulmur. Amma ixracda azacıq artım belə ölkəyə böyük pullar qazandıracaq.
Ramil QULİYEV
